Một chiếc máy ấp trứng tự động cho nông hộ thành hay bại ở những chi tiết rất nhỏ: nhiệt độ phải đều ở mọi góc chứ không chỉ ở chỗ đặt cảm biến, trứng phải được đảo đúng nhịp rồi ngừng đảo ở những ngày cuối, máy phải giữ ấm được khi cúp điện, và mọi thứ điện bên trong một chiếc thùng kín phải an toàn. Cái khung máy chỉ là phần dễ.
Chào bạn, đây là Nhà Phát Minh. Tập này mình kể chuyện một chú thợ điện ở một vùng quê Thanh Hoá, người bắt đầu từ chiếc thùng xốp với bóng đèn mà bà con vẫn tự làm, và đi tới một chiếc máy cho mẻ nở đều hơn hẳn.
Chiếc thùng xốp và bóng đèn
Ở nhiều vùng quê, bà con nuôi gà vịt tự ấp trứng bằng một chiếc thùng xốp, bên trong treo một bóng đèn sợi đốt để sưởi, một cái nhiệt kế, và mỗi ngày tự tay đảo trứng vài lần. Có mẻ nở đẹp, có mẻ nở lác đác, và không ai biết chắc vì sao.
Chú thợ điện được hàng xóm nhờ xem giúp. Chú cắm một vài nhiệt kế ở nhiều góc thùng và phát hiện ra chuyện đầu tiên: góc gần bóng đèn nóng hơn hẳn góc xa. Trứng nằm ở góc nóng thì chết phôi, trứng ở góc lạnh thì phát triển chậm, nở muộn hoặc không nở.
Cái nhiệt kế duy nhất của bà con treo ở giữa thùng, báo một con số trông rất ổn, trong khi hai đầu thùng là hai thế giới khác nhau.
Chú hiểu rằng vấn đề không phải thiếu nhiệt, mà là nhiệt không đều.
Nhiệt đều quan trọng hơn nhiệt đúng
Với trứng gà, người có kinh nghiệm thường giữ nhiệt độ ấp quanh mức ba mươi bảy độ rưỡi. Mỗi giống gia cầm có khuyến cáo riêng, và người mới nên hỏi cán bộ thú y hay người ấp lâu năm. Nhưng dù chọn con số nào, nó chỉ có ý nghĩa khi cả thùng cùng ở mức đó.
Chú thợ điện thêm một chiếc quạt nhỏ thổi đều không khí trong thùng. Chỉ riêng chiếc quạt đã làm chênh lệch giữa các góc giảm hẳn. Chú thay bóng đèn bằng thanh sưởi đặt sau một tấm chắn, để không có trứng nào nằm ngay dưới nguồn nóng.
Chú đặt cảm biến nhiệt ở ngang tầm trứng chứ không treo trên cao, và điều khiển sưởi bằng một bộ điều nhiệt bật tắt nhẹ nhàng, tránh để nhiệt độ lên xuống như sóng.
Cuối cùng, chú mua một nhiệt kế chuẩn để so lại cảm biến. Cảm biến rẻ tiền có thể lệch một chút, mà với trứng, một chút đó kéo dài suốt mấy tuần là đủ làm hỏng cả mẻ.
Đảo trứng và những ngày cuối
Gà mẹ trong ổ thường xuyên trở trứng. Đảo trứng giúp phôi không dính vào vỏ và phát triển đều. Bà con ấp thùng xốp phải tự tay đảo, và hay quên, nhất là ban đêm.
Chú làm một khay đảo tự động, nghiêng qua nghiêng lại chậm rãi theo chu kỳ trong ngày. Chi tiết mà người mới hay bỏ qua là những ngày cuối trước khi nở, trứng cần được để yên, ngừng đảo, để gà con tự tìm tư thế mổ vỏ. Với trứng gà, quá trình ấp thường khoảng hai mươi mốt ngày, và vài ngày cuối là giai đoạn đặc biệt đó. Trứng vịt thì lâu hơn.
Máy của chú có một nút đơn giản để chuyển sang giai đoạn cuối: ngừng đảo và tăng độ ẩm. Độ ẩm được giữ bằng khay nước, và giai đoạn cuối thì thêm nước. Chú dán một tờ lịch lên nắp máy, đánh dấu ngày cần soi trứng và ngày chuyển giai đoạn.
Soi trứng bằng đèn sau khoảng một tuần giúp loại bớt trứng không có phôi, tránh để chúng hỏng và làm bẩn cả mẻ.
Khi cúp điện giữa mẻ ấp
Ở quê, cúp điện vài tiếng không phải chuyện hiếm. Máy ấp tắt, nhiệt độ tụt dần. Một lần cúp ngắn trứng thường chịu được, nhưng cúp lâu vào đêm lạnh thì có thể mất cả mẻ.
Chú làm vỏ máy cách nhiệt tốt hơn thùng xốp mỏng, để nhiệt độ tụt chậm. Máy có bình ắc quy dự phòng đủ nuôi quạt và bộ sưởi ở mức thấp trong vài giờ, và kêu tiếng bíp khi mất điện để người nhà biết.
Chú cũng dặn bà con mẹo cũ: khi cúp điện lâu, đừng mở nắp máy liên tục để xem, vì mỗi lần mở là một lần mất nhiệt. Có thể phủ thêm chăn lên ngoài vỏ máy, miễn là không che kín lỗ thông khí.
Vì trứng cũng thở. Phôi cần không khí tươi, nên máy phải có lỗ thông khí nhỏ, không được kín mít như chiếc hộp giữ nhiệt.
An toàn điện trong một chiếc thùng kín
Điều chú thợ điện lo nhất khi nhìn những chiếc thùng xốp tự chế không phải là tỷ lệ nở, mà là cháy. Bóng đèn sợi đốt rất nóng, treo sát thành xốp, dây điện nối tạm quấn băng dính, đặt trong gian bếp hay góc nhà suốt ba tuần liền, có khi cạnh rơm rạ.
Máy của chú dùng thanh sưởi có vỏ bảo vệ, đặt cách xa thành vỏ, có cầu chì và bộ ngắt nhiệt tự cắt khi nhiệt độ vượt quá mức an toàn, phòng khi bộ điều nhiệt hỏng. Dây điện đi gọn, có ống bảo vệ, phích cắm chắc chắn.
Nếu làm máy để bán cho người khác, chú biết còn phải kiểm định an toàn điện theo quy định, và chú khuyên những ai tự làm hãy nhờ người có chuyên môn về điện kiểm tra, đừng để máy chạy khi cả nhà đi vắng nếu chưa chắc chắn.
Nhìn một mẻ gà con lông vàng chiêm chiếp chui ra đều đặn, chú bảo niềm vui lớn nhất không phải tỷ lệ nở cao, mà là biết rằng suốt ba tuần qua, không ai phải lo cái máy bốc cháy trong đêm.
Câu hỏi thường gặp
Nhiệt độ ấp trứng gà bao nhiêu là phù hợp?
Người ấp thường giữ quanh mức ba mươi bảy độ rưỡi, nhưng mỗi giống và mỗi loại máy có khuyến cáo riêng. Quan trọng là nhiệt độ đều ở mọi vị trí trứng và ổn định suốt quá trình.
Vì sao ấp trứng tỷ lệ nở thấp?
Nguyên nhân hay gặp là nhiệt độ không đều giữa các góc máy, đảo trứng không đủ, độ ẩm không phù hợp, trứng giống kém hoặc bảo quản trứng trước khi ấp chưa đúng.
Có cần ngừng đảo trứng những ngày cuối không?
Có. Những ngày cuối trước khi nở nên ngừng đảo để gà con tự vào tư thế mổ vỏ, đồng thời thường tăng độ ẩm trong máy.
Cúp điện khi đang ấp trứng phải làm sao?
Hạn chế mở nắp máy để giữ nhiệt, có thể phủ thêm lớp giữ ấm bên ngoài nhưng không bịt lỗ thông khí. Máy có nguồn dự phòng sẽ an toàn hơn nhiều.
Máy ấp trứng tự chế có nguy hiểm không?
Có nguy cơ cháy nếu dùng bóng đèn nóng sát vật liệu dễ cháy và dây điện nối tạm. Nên dùng bộ sưởi có vỏ bảo vệ, cầu chì, bộ ngắt nhiệt và nhờ người có chuyên môn kiểm tra.
