Làm một con robot bưng món, phần khó nhất không phải là dạy nó đi từ bếp tới bàn số bảy. Phần khó là giữ tô phở nóng không sóng sánh khi nó phải phanh gấp vì một đứa bé chạy ngang, là len qua lối đi hẹp mà bàn ghế mỗi ngày kê một kiểu, và trên hết là trả lời cho đúng câu hỏi quán nào thật sự cần nó.
Chào bạn, đây là Nhà Phát Minh. Tập này mình kể lại hành trình của một nhóm kỹ sư trẻ ở Sài Gòn muốn làm robot phục vụ cho quán Việt, từ lúc họ nghĩ bài toán là chuyện dẫn đường, tới lúc nhận ra dẫn đường chỉ là phần dễ nhất trong cả câu chuyện.
Vấn đề ban đầu: nhân viên chạy bàn đi bộ quá nhiều
Ý tưởng bắt đầu từ một bữa tiệc cưới. Một bạn trong nhóm ngồi ở nhà hàng lớn có bếp tận cuối sảnh, và để ý một cậu chạy bàn đi đi về về không ngớt. Tới chín giờ tối, lưng áo cậu ướt đẫm, chân bắt đầu lết.
Từ đó nhóm đặt bài toán: làm một cái xe tự chở món từ bếp ra bàn. Có bánh xe, cảm biến khoảng cách, bản đồ, đường đi ngắn nhất. Họ tính mất vài tháng.
Đây là cái bẫy chung của người làm máy: mình mặc định phần khó là phần kỹ thuật mình giỏi nhất. Cả nhóm giỏi dẫn đường, nên họ tin bài toán là dẫn đường.
Bài toán thật chỉ lộ mặt khi họ mang một thứ vụng về vào quán thật.
Bản mẫu đầu tiên và lần đầu ra quán
Bản mẫu đầu tiên được ráp trên khung một chiếc xe đẩy siêu thị cũ, khay ván ép, một máy tính nhỏ, cục pin xe đạp điện. Trông nó xấu tới mức cô chủ quán quen bật cười, nhưng vẫn cho chạy thử giờ vắng buổi chiều.
Chuyến chạy đầu tiên, con robot đi đúng đường gần như hoàn hảo. Nó tránh được cái cột, dừng đúng bàn, quay về bếp. Cả nhóm vỗ tay. Chuyến thứ hai, họ đặt lên khay một tô bún bò đầy nước. Robot đi được nửa đường thì một nhân viên bước ngang, cảm biến báo vật cản, robot dừng khựng lại, và nửa tô nước lèo nằm trên sàn.
Đó là lúc nhóm hiểu rằng đi đúng đường là chưa đủ. Một con robot chở đồ khô có thể phanh gấp thoải mái. Một con robot chở tô nước nóng thì mỗi lần phanh, tăng tốc hay ôm cua đều là một lần nước muốn trào ra. Người chạy bàn có kinh nghiệm không bao giờ đi kiểu giật cục. Họ đi đều, hơi khuỵu gối, và biết nhìn trước ba bước để không phải dừng đột ngột.
Vậy là bài toán đổi tên. Nó không còn là tìm đường ngắn nhất, mà là đi sao cho mượt như một người chạy bàn giỏi.
Giữ tô nước không đổ: cái khó nằm ở cách phanh
Cách sửa đầu tiên ai cũng nghĩ tới là cho robot đi chậm lại. Nó có tác dụng, nhưng đi quá chậm thì khách sốt ruột, còn nhân viên thấy robot vướng lối hơn là đỡ việc. Nhóm phải tìm cách khác: robot phải nhìn xa hơn và giảm tốc từ sớm, thật nhẹ, như người lái xe khách giỏi nhả ga từ xa khi thấy đèn đỏ.
Cách sửa thứ hai nằm ở cái khay. Họ thử khay có đệm lún, rồi khay treo đung đưa bù chuyển động. Mỗi cách giảm được một phần sóng sánh nhưng sinh rắc rối mới: chồng chén dễ trượt, ly cao dễ nghiêng.
Cuối cùng, cái giúp nhiều nhất lại là một quyết định rất đời: chia loại món. Món khô, món xào, đồ uống đậy nắp thì đi tầng dưới, tốc độ bình thường. Món nhiều nước thì chỉ đặt ở tầng giữa, gần trọng tâm xe nhất, và khi có tô nước trên khay, robot tự chuyển sang chế độ đi êm. Người phát minh ở đây không thắng vật lý bằng một phát minh lớn, mà thắng bằng cách hiểu món ăn Việt nhiều nước hơn món ăn ở nơi khác.
Nhiều khi lời giải không nằm ở con chip đắt hơn, mà ở chỗ mình chịu quan sát một người làm nghề thật kỹ.
Lối đi hẹp và bàn ghế đổi chỗ mỗi ngày
Rắc rối thứ hai đến từ chính không gian quán Việt. Robot phục vụ thường được làm cho nhà hàng lối đi rộng, bàn cố định. Quán mình thì bàn nhựa kê sát, khách đông kéo thêm ghế đẩu ra lối đi. Tấm bản đồ robot học hôm thứ hai tới thứ bảy đã sai gần hết.
Nhóm thử dán vạch dưới sàn, được vài hôm thì vạch mòn vì nước lau nhà. Họ thử cho robot vẽ lại bản đồ mỗi sáng, nhưng giờ cao điểm chính dòng người mới là vật cản lớn nhất.
Cách họ chọn cuối cùng khá khiêm tốn. Robot không cố len tới tận từng bàn nữa. Nó chạy trên một vài tuyến chính, rộng và ít thay đổi, từ bếp tới vài điểm dừng giữa sảnh. Nhân viên đứng ở điểm dừng, nhấc món xuống và mang nốt vài bước cuối tới bàn, kèm một câu mời khách. Robot gánh quãng đường dài và nặng, còn người giữ phần gần khách nhất.
Nghe như lùi một bước, nhưng chính bước lùi đó làm robot dùng được thật. Phát minh không cần làm hết mọi việc, chỉ cần làm chắc đoạn người ta mệt nhất.
Quán nào thật sự cần robot bưng món?
Sau vài tháng chạy thử, nhóm rút ra một điều không muốn nghe. Quán cơm bình dân nhỏ, bếp cách bàn chừng mười bước, gần như không cần robot. Người chạy bàn đi mười bước nhanh hơn robot, lại còn nói được một câu hôm nay có món gì ngon.
Nơi robot có ích nhất là những chỗ quãng đường dài và lặp lại: nhà hàng tiệc cưới có bếp ở cuối sảnh, quán lẩu nướng nhiều tầng có thang nâng món, khu ăn uống lớn trong trung tâm thương mại. Và bất ngờ nhất là việc chiều ngược lại: chở chén bát bẩn từ bàn về khu rửa. Việc đó nặng, bẩn, chẳng ai thích, và không cần giao tiếp gì với khách.
Một chuyện nhỏ suýt bị bỏ qua là âm thanh. Bản đầu cho robot chào to mỗi lần tới bàn. Lần thứ năm thì cả quán thấy phiền và nhân viên lén tắt loa. Bản sau chỉ còn một tiếng chuông nhỏ.
Nếu bạn đang ấp ủ làm một cái máy cho ngành ăn uống, câu hỏi đáng hỏi đầu tiên không phải là máy làm được gì, mà là trong cả ca làm, đoạn nào người ta mệt nhất và ít cần nụ cười nhất. Máy nên bắt đầu từ đó.
Câu hỏi thường gặp
Robot bưng món có thay được nhân viên chạy bàn không?
Ở phần lớn quán Việt thì chưa. Robot hợp với phần việc đi xa, chở nặng và lặp lại, còn việc chào khách, giới thiệu món và xử lý yêu cầu riêng vẫn cần người. Cách dùng hay gặp nhất là robot chở, người trao món.
Robot phục vụ nhà hàng dẫn đường bằng cách nào?
Thường robot dùng cảm biến khoảng cách và camera để dựng bản đồ quán rồi tự tìm đường giữa các điểm đã đánh dấu. Khi quán đổi cách kê bàn, bản đồ phải học lại.
Vì sao robot hay dừng khựng giữa lối đi?
Robot được cài để dừng khi có vật cản trong một khoảng an toàn phía trước, và người đi ngang là vật cản thường gặp nhất. Robot tốt sẽ giảm tốc từ xa và đi vòng êm, còn robot đơn giản chỉ biết dừng hẳn rồi chờ.
Quán nhỏ có nên dùng robot bưng món không?
Nếu bếp gần bàn và quán chỉ có một tầng, lợi ích thường không đáng với công chăm sóc robot mỗi ngày. Nên cân nhắc khi quãng đi xa, có nhiều tầng, hoặc có một việc nặng lặp lại như chở chén bẩn về khu rửa.
Làm bản mẫu robot phục vụ cần bắt đầu từ đâu?
Bắt đầu từ việc quan sát một ca làm thật và ghi lại lúc nào nhân viên vất vả nhất. Bản mẫu đầu ráp từ khung xe đẩy có sẵn cũng được, miễn mang vào quán thật để thấy nó hỏng ở đâu.
