Người làm sản phẩm mới hay mắc một lỗi rất giống nhau: cộng tiền linh kiện, thêm một chút lãi, ra giá bán. Họ quên phế phẩm, quên tiền khuôn và đồ gá phải chia vào từng cái, quên công lắp và kiểm tra, bao bì, vận chuyển, bảo hành và đổi trả, chiết khấu cho người bán lại, thuế, kiểm định, và cả tiền nằm chết trong hàng tồn kho. Thiếu những khoản đó, có khi bán càng nhiều càng lỗ.
Chào bạn, đây là Nhà Phát Minh. Tập này mình kể tiếp chuyện anh thanh niên làm giá đỡ điện thoại ở Bắc Ninh, lúc anh ngồi xuống tính lại giá sau lô hàng đầu tiên, và phát hiện ra mình đã bán lỗ mà không biết.
Phép cộng đầu tiên sai ở đâu
Lần đầu định giá, anh cộng tiền chi tiết nhôm, tiền phần nhựa, tiền ốc vít, tiền đệm cao su. Anh nhân lên một chút cho có lãi, thấy giá vẫn cạnh tranh, rất hài lòng.
Lô đầu bán hết khá nhanh. Nhưng cuối tháng, tiền trong tài khoản ít hơn anh tưởng nhiều. Anh ngồi lại, lục hết hoá đơn, tin nhắn chuyển khoản, và bắt đầu thấy những khoản tiền đã ra đi mà không có trong phép cộng ban đầu.
Đây là chuyện rất phổ biến với người làm sản phẩm lần đầu. Tiền linh kiện là khoản dễ thấy nhất vì mình trực tiếp mua. Những khoản khác rải rác, nhỏ lẻ, xảy ra sau, nên dễ bị bỏ qua.
Anh quyết định liệt kê lại toàn bộ hành trình của một chiếc giá đỡ, từ lúc mua linh kiện tới lúc nó nằm trong tay khách, và gắn giá tiền cho từng bước.
Phế phẩm, khuôn và công lắp
Khoản đầu tiên anh quên là phế phẩm. Không phải chi tiết nào xưởng làm ra cũng dùng được, không phải chiếc nào lắp xong cũng đạt. Mỗi cái hỏng là tiền linh kiện mất đi mà không bán được. Giá thành mỗi cái đạt phải gánh cả phần hỏng.
Khoản thứ hai là khuôn và đồ gá. Anh đã trả một khoản cho khuôn phần nhựa và đồ gá lắp ráp, nhưng coi đó là chi phí riêng, không tính vào giá. Thật ra khoản đó phải được chia vào từng chiếc bán ra, theo số lượng anh dự kiến bán trong vòng đời của khuôn.
Khoản thứ ba là công lắp và kiểm tra. Anh tự lắp buổi tối, nên nghĩ là miễn phí. Nhưng nếu một ngày anh thuê người lắp, khoản đó sẽ hiện ra. Và thời gian của chính anh cũng có giá. Nếu không tính, anh đang tặng không công sức của mình cho mỗi chiếc giá đỡ.
Chỉ riêng ba khoản này đã làm giá thành thật cao hơn hẳn con số ban đầu.
Bao bì, vận chuyển, bảo hành
Bao bì là khoản thứ tư. Hộp, xốp chèn, túi, tờ hướng dẫn, nhãn dán. Mỗi thứ một ít, cộng lại không nhỏ. Anh từng chọn hộp đẹp cho sang, rồi nhận ra hộp đắt gần bằng một chi tiết nhựa.
Vận chuyển là khoản thứ năm, và nó có hai chiều. Chiều đi là gửi hàng cho khách. Chiều về là khi khách đổi trả, tiền gửi hàng ngược lại thường người bán chịu. Hàng cồng kềnh, dễ vỡ thì tiền gửi càng cao.
Bảo hành là khoản thứ sáu, khoản khó đoán nhất. Anh hứa bảo hành một năm, nghe rất tự tin. Nhưng mỗi chiếc hỏng trong thời gian đó là một chiếc thay mới, một lần gửi hàng, một buổi trả lời khách. Anh phải để dành một phần giá bán cho những lần như vậy.
Anh còn bị một cú bất ngờ: một khách mua mười chiếc, rồi trả lại cả mười vì không hợp máy quay. Đổi trả không lỗi cũng là chi phí.
Chiết khấu, thuế, kiểm định và hàng tồn
Khi có cửa hàng muốn nhận hàng về bán, anh mới hiểu chiết khấu. Người bán lại cần có lãi, nên họ mua với giá thấp hơn giá bán lẻ một khoản đáng kể. Nếu giá thành của anh đã sát giá bán lẻ, anh không có chỗ nào để chiết khấu. Bán qua sàn thương mại điện tử cũng vậy, sàn thu phí trên mỗi đơn.
Thuế là khoản anh phải tìm hiểu kỹ theo hình thức kinh doanh của mình, và nên hỏi người làm kế toán hoặc cơ quan thuế để biết chính xác. Với những sản phẩm cần kiểm định trước khi bán, chi phí kiểm định cũng phải được chia vào giá.
Khoản cuối cùng là tiền nằm trong hàng tồn. Xưởng yêu cầu lô tối thiểu, nên anh phải đặt nhiều hơn số bán được ngay. Số tiền đó nằm trong kho, không sinh lời, có khi hàng lỗi mốt hay hỏng trước khi bán hết.
Khi cộng đủ mọi khoản, anh nhận ra giá bán lẻ phải cao hơn nhiều so với tổng tiền linh kiện, và điều đó là bình thường với sản phẩm làm ra, không phải là lừa khách.
Tính lại giá, hoặc tính lại sản phẩm
Có hai hướng khi giá thành thật cao hơn giá bán. Hướng thứ nhất là tăng giá. Anh thử tăng, và thấy khách vẫn mua, vì chiếc giá đỡ giải quyết đúng một nỗi khó chịu của người quay phim. Giá thấp ban đầu hoá ra không phải lý do khách chọn anh.
Hướng thứ hai là giảm chi phí mà không giảm giá trị. Anh đổi hộp sang loại đơn giản mà vẫn chắc, gộp hai chi tiết nhựa thành một, thương lượng với xưởng khi số lượng tăng.
Anh cũng bắt đầu giữ một bảng tính giá thành, cập nhật mỗi khi một khoản thay đổi. Mỗi lần định chạy khuyến mãi hay nhận đơn đại lý, anh mở bảng ra xem mình còn lãi không, thay vì đoán.
Người phát minh thường giỏi làm ra vật. Nhưng để vật đó sống lâu, người làm phải giỏi thêm một việc kém lãng mạn hơn nhiều: cộng cho đủ mọi đồng tiền mà nó tiêu tốn.
Câu hỏi thường gặp
Giá thành sản phẩm gồm những khoản nào?
Ngoài linh kiện còn có phế phẩm, khuôn và đồ gá chia ra, công lắp, kiểm tra, bao bì, vận chuyển, bảo hành, đổi trả, chiết khấu kênh bán, thuế, kiểm định và chi phí vốn nằm trong hàng tồn.
Vì sao giá bán lẻ thường cao hơn nhiều tiền linh kiện?
Vì giá bán phải gánh mọi chi phí ngoài linh kiện, để dành cho bảo hành và đổi trả, chừa phần cho người bán lại và vẫn còn lãi để người làm tiếp tục cải tiến.
Chi phí khuôn nên tính vào giá thế nào?
Chia tổng chi phí khuôn và đồ gá cho số lượng sản phẩm dự kiến bán trong vòng đời của khuôn, rồi cộng phần đó vào giá thành mỗi sản phẩm.
Có nên tính công của chính mình vào giá thành?
Nên. Nếu không tính, bạn đang làm không công, và khi thuê người thay thì giá thành sẽ tăng vọt mà giá bán không đủ bù.
Hàng tồn kho ảnh hưởng thế nào tới giá thành?
Tiền nằm trong hàng tồn không sinh lời, có thể mất nếu hàng hỏng hay lỗi mốt. Lô tối thiểu quá lớn so với sức bán làm tăng rủi ro này.
