Ở Việt Nam, bay drone phải xin phép theo quy định về quản lý vùng trời và thiết bị bay, và có những vùng gần như luôn bị cấm như quanh sân bay, khu quân sự, nhiều khu vực trung tâm. Với người làm ra drone, biết luật mới là một nửa. Nửa kia là thiết kế sẵn an toàn vào máy: vùng cấm cài trong máy, tự quay về khi mất tín hiệu, tự hạ khi pin yếu, và cách bay thử có kiểm soát.
Chào bạn, đây là Nhà Phát Minh. Tập này ít chuyện kể hơn thường lệ và nhiều lời dặn hơn, vì mình đã nghe quá nhiều câu chuyện về những bản mẫu drone đầu tay bay ra ngoài tầm kiểm soát. Mình kể qua trải nghiệm của một chị kỹ sư làm drone kiểm tra đường dây điện.
Vì sao bay drone phải xin phép
Nhiều người nghĩ drone nhỏ là đồ chơi, bay trong vườn nhà mình thì cần gì phép. Nhưng bầu trời không chia theo ranh đất. Một chiếc drone bay lên là đi vào vùng trời chung, nơi có máy bay dân dụng, trực thăng, và có những khu vực liên quan tới an ninh quốc phòng.
Ở Việt Nam, việc quản lý các loại thiết bị bay không người lái gắn với cơ quan quản lý vùng trời, trong đó phía quân sự đóng vai trò chính. Quy định cụ thể về thủ tục, hồ sơ và thời gian có thể thay đổi theo thời kỳ, nên mình không nêu chi tiết ở đây. Người làm drone nên hỏi trực tiếp cơ quan có thẩm quyền và kiểm tra quy định mới nhất trước mỗi dự án.
Chị kỹ sư trong câu chuyện kể rằng hồi đầu chị thấy thủ tục phiền. Nhưng sau một lần suýt bay vào khu vực gần một đơn vị quân đội mà chị không hề biết, chị hiểu vì sao thủ tục đó tồn tại.
Với người phát minh, xin phép không chỉ là chuyện tuân thủ. Nó buộc mình trả lời trước những câu hỏi mà một kỹ sư đang hăng say dễ bỏ qua: bay ở đâu, bay cao bao nhiêu, bay lúc nào, ai chịu trách nhiệm.
Những vùng thường không được bay
Dù chi tiết khác nhau theo từng nơi, có những vùng người làm drone nên mặc định là không bay nếu chưa có phép rõ ràng: quanh sân bay và đường bay lên xuống của máy bay, khu quân sự, trụ sở cơ quan nhà nước quan trọng, khu vực biên giới, và những nơi đang có sự kiện đông người.
Khu dân cư đông đúc cũng là chỗ phải hết sức cân nhắc. Không chỉ vì luật, mà vì một chiếc drone rơi từ trên cao xuống đầu người là chuyện nghiêm trọng, và vì camera trên drone có thể xâm phạm sự riêng tư của nhà người khác.
Chị kỹ sư làm drone kiểm tra đường dây điện, nên đường bay của chị thường chạy qua cánh đồng và đồi núi xa dân cư. Dù vậy, trước mỗi chuyến bay chị vẫn xem bản đồ các vùng hạn chế và hỏi chính quyền địa phương.
Một thói quen tốt: coi mọi vùng mình không chắc là vùng cấm, cho tới khi có câu trả lời rõ ràng.
An toàn phải nằm trong máy, không chỉ trong đầu người lái
Người lái cẩn thận tới đâu cũng có lúc sai. Vì vậy chị kỹ sư tin rằng người làm ra drone phải thiết kế an toàn ngay trong máy. Đầu tiên là hàng rào địa lý: cài sẵn những vùng cấm vào bộ điều khiển, máy tự từ chối bay vào đó hoặc tự dừng ở mép vùng.
Thứ hai là xử lý khi mất tín hiệu điều khiển. Máy phải có sẵn một hành động mặc định rõ ràng, thường là bay lên độ cao an toàn rồi quay về điểm cất cánh, hoặc hạ cánh tại chỗ nếu vùng bên dưới an toàn. Hành động nào là đúng tuỳ nơi bay, và người lái phải biết máy mình được cài như thế nào trước khi cất cánh.
Thứ ba là pin yếu. Máy phải tự tính còn đủ pin để về không, và tự quay về trước khi quá muộn. Một chiếc drone rơi vì hết pin giữa chừng là lỗi thiết kế, không chỉ là lỗi người lái.
Và cuối cùng là giới hạn độ cao, tốc độ theo từng chế độ bay, đèn nhấp nháy để người dưới đất nhìn thấy máy.
Bay thử bản mẫu mà không gây hoạ
Bản mẫu là thứ dễ gây sự cố nhất, vì mọi thứ còn mới, chưa ai biết nó sẽ làm gì bất ngờ. Chị kỹ sư có một quy trình mà chị bắt cả nhóm theo, và chị kể lại với vẻ rất nghiêm túc.
Lần chạy đầu tiên của mọi phần mềm điều khiển mới đều làm khi máy đã tháo cánh quạt, nằm trên bàn, để xem các động cơ phản ứng đúng chưa. Lần bay đầu tiên thì buộc máy bằng dây vào một vật nặng, hoặc bay trong một lồng lưới, chỉ cao vừa đủ để thử.
Khi ra bãi thử ngoài trời, luôn có một danh sách kiểm tra trước bay: pin, cánh quạt, ốc vít, tín hiệu điều khiển, chế độ an toàn, thời tiết. Luôn có một người chỉ làm nhiệm vụ quan sát bầu trời và xung quanh, không đụng vào bộ điều khiển.
Mỗi chuyến bay thử được ghi lại vào một cuốn nhật ký: ngày giờ, nơi bay, cấu hình máy, chuyện gì xảy ra. Khi có sự cố, cuốn nhật ký đó là thứ quý nhất để tìm nguyên nhân.
Trách nhiệm của người làm ra cái bay được
Khi một chiếc drone gây tai nạn, câu hỏi ai chịu trách nhiệm luôn được đặt ra: người lái, chủ máy, hay người làm ra máy. Người phát minh nên chuẩn bị cho câu hỏi đó từ sớm, bằng cách ghi rõ giới hạn sử dụng, hướng dẫn an toàn, và cân nhắc mua bảo hiểm trách nhiệm khi làm dịch vụ.
Chị kỹ sư nói chị không bao giờ bán máy cho người chưa được huấn luyện bay, dù người đó sẵn tiền. Với chị, một chiếc drone rơi vì người lái chưa biết gì cũng là thất bại của chị.
Chị cũng khuyên những người trẻ đam mê drone đừng coi quy định là kẻ thù. Những nhóm làm drone chuyên nghiệp nhất thường cũng là những nhóm hiểu luật và làm thủ tục kỹ nhất, vì họ muốn làm nghề này lâu dài.
Làm ra một thứ bay được là một niềm vui lớn. Làm ra một thứ bay được mà không bao giờ làm ai bị thương là một niềm tự hào lớn hơn.
Câu hỏi thường gặp
Bay drone quay phim ở Việt Nam có phải xin phép không?
Có, bay các thiết bị bay không người lái phải tuân theo quy định về quản lý vùng trời. Thủ tục cụ thể có thể thay đổi, nên hỏi cơ quan có thẩm quyền trước khi bay.
Những nơi nào không nên bay drone?
Quanh sân bay, khu quân sự, trụ sở cơ quan quan trọng, khu vực biên giới, nơi đông người và nhiều vùng trung tâm đô thị. Không chắc thì coi là vùng cấm cho tới khi hỏi rõ.
Drone tự quay về khi mất tín hiệu hoạt động thế nào?
Máy ghi nhớ điểm cất cánh, khi mất tín hiệu điều khiển sẽ tự bay lên độ cao an toàn rồi về điểm đó hoặc hạ cánh tại chỗ, tuỳ cách cài đặt. Người lái nên kiểm tra cài đặt trước mỗi chuyến.
Bay thử bản mẫu drone tự làm thế nào cho an toàn?
Thử động cơ khi đã tháo cánh quạt, lần bay đầu buộc dây hoặc trong lồng lưới, bay ở bãi trống được phép, có người quan sát riêng và danh sách kiểm tra trước bay.
Drone gây tai nạn thì ai chịu trách nhiệm?
Tuỳ trường hợp và quy định pháp luật, có thể liên quan người lái, chủ máy hoặc bên cung cấp. Người làm dịch vụ nên tìm hiểu kỹ và cân nhắc bảo hiểm trách nhiệm.
