Một con robot chỉ thật sự cần hình người khi nó phải làm việc trong không gian và với dụng cụ vốn được làm cho con người, như leo cầu thang, vặn tay nắm cửa, đứng bếp. Với phần lớn các việc khác, bánh xe, thân dẹt, cánh tay gắn cố định hay cánh quạt đều rẻ hơn, bền hơn và làm tốt hơn một cơ thể giống người.
Chào bạn, đây là Nhà Phát Minh. Tập này mình kể về một quyết định mà người làm robot phải đưa ra rất sớm, và cũng hay đưa ra sai nhất: con robot của mình nên trông như thế nào. Câu chuyện bắt đầu từ một khách sạn nhỏ ở Nha Trang.
Một đơn đặt hàng robot lễ tân
Anh quản lý một khách sạn nhỏ muốn có một con robot đứng sảnh. Anh hình dung một robot có đầu, có mắt, có hai tay, cúi chào khách và dẫn khách lên phòng. Một nhóm kỹ sư trẻ nhận lời, hào hứng vì đây là kiểu robot ai cũng muốn làm.
Trước khi vẽ gì, trưởng nhóm xin ngồi ở sảnh khách sạn ba ngày. Chị ghi lại mọi việc nhân viên lễ tân và nhân viên hành lý làm. Kết quả làm cả nhóm bất ngờ. Việc tốn sức nhất không phải chào khách, mà là đẩy xe hành lý qua hành lang dài, vào thang máy, tới tận phòng, rồi đẩy xe không quay về.
Chào khách thì nhân viên lễ tân làm tốt hơn mọi robot, và khách cũng thích được người thật chào. Còn chở vali thì chẳng cần đầu, cần mắt hay cần tay.
Sản phẩm cuối cùng là một chiếc xe hành lý thấp, tự đi theo nhân viên hoặc tự chạy lên tầng, tự gọi thang máy. Không có mặt, không có tay. Anh quản lý hơi thất vọng lúc đầu, nhưng sau ba tháng thì không muốn trả lại.
Hình dáng đi theo việc, không đi theo phim
Hình ảnh robot trong phim ảnh gần như luôn là hình người. Điều đó khiến người mới làm robot hay bắt đầu từ dáng, rồi mới đi tìm việc cho cái dáng đó. Người làm có kinh nghiệm đi theo chiều ngược lại: xem việc cần gì, rồi mới chọn dáng.
Robot hút bụi là ví dụ rõ nhất. Nó dẹt và tròn không phải cho đẹp. Dẹt để chui gầm giường, gầm sô pha, nơi bụi nhiều nhất và người khó với tới. Tròn để khi đụng góc tường thì xoay tại chỗ mà không bị kẹt.
Robot trong kho hàng lớn thường là những chiếc xe thấp chui dưới kệ, nâng cả kệ lên chở tới chỗ người nhặt hàng. Thay vì làm robot đi nhặt từng món như người, người ta đảo ngược: mang kệ tới người.
Mỗi hình dáng là một câu trả lời cho một câu hỏi cụ thể: nó phải đi qua đâu, chạm vào cái gì, mang được bao nhiêu, đứng vững ra sao.
Khi nào hình người mới đáng giá
Hình người có một lợi thế thật và rất lớn: thế giới quanh ta được làm cho cơ thể người. Cầu thang có bậc vừa bước chân, tay nắm cửa ở độ cao vừa tay, bếp, xe, dụng cụ đều làm cho bàn tay năm ngón.
Nếu một con robot phải làm nhiều việc khác nhau trong một ngôi nhà bình thường, lên xuống cầu thang, mở tủ lạnh, cầm cái chảo, thì dáng người bắt đầu có lý. Nó không cần ai sửa lại ngôi nhà cho nó.
Đó cũng là lý do nhiều phòng thí nghiệm lớn trên thế giới vẫn theo đuổi robot hình người: họ nhắm tới một cỗ máy đa năng. Nhưng đa năng là mục tiêu dài hơi và đắt đỏ. Với một người làm sản phẩm đầu tay, gần như luôn khôn ngoan hơn khi chọn một việc cụ thể và một hình dáng đúng cho việc đó.
Một câu hỏi giúp quyết định rất nhanh: nếu mình sửa lại môi trường một chút, dán vạch, lắp dốc thay bậc, mở cửa tự động, thì robot có còn cần hình người không. Nếu câu trả lời là không, đừng làm hình người.
Cái giá của hai chân và một gương mặt
Hai chân là thứ đắt nhất trong một con robot hình người. Đứng trên hai chân là liên tục giữ thăng bằng, mỗi giây đều tính toán. Pin hao nhanh hơn, một cú vấp có thể làm ngã và hỏng cả thân máy. Bánh xe thì đứng yên cũng không tốn chút năng lượng nào.
Gương mặt thì có một cái giá khác, khó thấy hơn. Khi robot có mắt, có miệng, người ta tự động nói chuyện với nó như với người, và chờ nó hiểu như người. Robot không đáp ứng được thì người dùng thất vọng nhiều hơn so với khi đối diện một cái máy trông ra máy.
Có một cảm giác mà nhiều người mô tả khi nhìn robot gần giống người mà chưa đủ giống: hơi rờn rợn. Những người làm robot biết điều này và thường chọn một trong hai hướng, hoặc rất giống người, hoặc rõ ràng là máy với nét dễ thương kiểu hoạt hình, tránh vùng lưng chừng.
Với chiếc xe hành lý ở khách sạn, nhóm chỉ gắn hai dải đèn nhỏ nhấp nháy khi nó chờ thang máy. Đủ để người ta biết nó đang làm gì, không đủ để ai muốn hỏi chuyện nó.
Một cách nghĩ để chọn dáng cho bất kỳ thứ gì
Chuyện chọn dáng không chỉ đúng với robot. Nó đúng với gần như mọi vật mới. Người phát minh hay mắc bẫy bắt chước hình dáng của thứ cũ mà mình thay thế, hoặc của thứ mình thấy trong trí tưởng tượng.
Cách nghĩ giúp thoát bẫy gồm vài câu hỏi đơn giản. Vật này phải đi qua đâu và đứng ở đâu. Nó chạm vào những gì. Ai sẽ đứng cạnh nó và họ cần hiểu gì khi nhìn vào nó. Và nếu sửa môi trường một chút, dáng của nó có thể đơn giản đi bao nhiêu.
Trả lời xong mấy câu đó, bạn thường thấy hình dáng tự hiện ra, và thường là giản dị hơn cái bạn tưởng tượng ban đầu.
Lần tới bạn thấy một con robot, thử đoán xem nó được làm cho việc gì chỉ bằng cách nhìn dáng của nó. Nếu đoán không ra, rất có thể người làm đã chọn dáng trước khi chọn việc.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao robot hình người khó làm hơn robot bánh xe?
Robot hai chân phải giữ thăng bằng liên tục, tốn pin hơn, dễ ngã và cơ cấu phức tạp hơn nhiều. Robot bánh xe đứng yên rất ổn định và chở nặng dễ hơn trên mặt phẳng.
Robot hình người có ích nhất trong trường hợp nào?
Khi robot phải làm nhiều việc khác nhau trong môi trường làm cho người mà không thể sửa lại môi trường, như nhà có cầu thang, dụng cụ cầm tay, tay nắm cửa. Đó cũng là hướng nghiên cứu dài hơi.
Có nên gắn khuôn mặt cho robot phục vụ không?
Tuỳ việc. Khuôn mặt làm người dùng kỳ vọng robot hiểu và trò chuyện như người. Nếu robot chỉ chở đồ, tín hiệu đơn giản như đèn và âm thanh thường đủ và ít gây hụt hẫng.
Cảm giác rờn rợn khi nhìn robot giống người là gì?
Đó là cảm giác khó chịu nhiều người gặp khi một vật trông gần giống người mà vẫn có gì đó sai sai. Người thiết kế thường tránh vùng lưng chừng này bằng cách làm rõ ràng là máy hoặc rất giống người.
Người mới làm robot nên chọn hình dáng thế nào?
Bắt đầu từ một việc cụ thể, quan sát người đang làm việc đó, rồi chọn hình dáng đơn giản nhất làm được việc. Thử hỏi xem sửa môi trường một chút có làm robot đơn giản hơn không.
