Làm phát minh ở Việt Nam có những lợi thế rất thật: chợ linh kiện đủ thứ, xưởng gia công nhỏ ở khắp nơi, làm bản mẫu tương đối rẻ và nhanh, và cả một kho bài toán rất riêng từ khí hậu nóng ẩm, xe máy, ngập nước, nông nghiệp nhỏ lẻ. Cái khó cũng rất thật: linh kiện chuyên dụng phải chờ nhập, khách hàng nhạy về giá, hàng nhập giá rẻ tràn ngập, và tìm vốn cho sản phẩm phần cứng không dễ.
Chào bạn, đây là Nhà Phát Minh. Tập cuối của chuyên mục người phát minh, mình tổng hợp lại những gì nghe được từ các vị khách trong những tập trước, để vẽ một bức tranh trung thực về việc làm ra cái mới ở ngay đất nước mình.
Lợi thế thứ nhất: chợ linh kiện và xưởng nhỏ
Một anh kỹ sư từng làm việc ở nước ngoài về kể rằng điều anh ngạc nhiên nhất khi làm bản mẫu ở Việt Nam là tốc độ. Cần một con ốc lạ, một đoạn dây, một cái động cơ nhỏ, anh ra chợ linh kiện ở Sài Gòn hay Hà Nội là có ngay trong buổi. Ở nơi anh từng làm, đặt mua một món như vậy có khi mất cả tuần.
Xưởng gia công nhỏ cũng có ở khắp nơi: xưởng tiện, xưởng hàn, xưởng in, xưởng khuôn nhựa, thợ sửa điện tử. Nhiều xưởng sẵn sàng nhận làm vài cái, thứ mà ở nhiều nơi khác phải đặt số lượng lớn mới có người nhận.
Chi phí làm bản mẫu vì vậy tương đối vừa phải, và vòng thử sửa có thể quay rất nhanh. Với người làm phần cứng, mỗi vòng thử nhanh hơn là thêm một lần học.
Chú thợ hàn miền Tây, anh thợ điện tử Hải Phòng, chị kỹ sư cơ khí Sài Gòn trong những tập trước đều nhắc tới lợi thế này: đôi tay giỏi và xưởng nhỏ linh hoạt là tài sản quý của người làm ra vật mới ở Việt Nam.
Lợi thế thứ hai: những bài toán rất Việt Nam
Khí hậu nóng ẩm quanh năm, mưa rào bất chợt, triều cường, nồm ẩm. Hàng chục triệu chiếc xe máy. Những con hẻm nhỏ, nhà ống, chung cư tầng cao lộng gió. Ao tôm, ruộng lúa, vườn cây ăn trái, nông hộ nhỏ. Mỗi thứ là một kho đề bài mà những sản phẩm làm cho nơi khác thường chưa giải đúng.
Người làm phát minh ở Việt Nam hiểu những bài toán này từ bên trong, vì họ sống cùng chúng. Chiếc áo mưa cho người giao hàng, thiết bị cảnh báo ngập cho con hẻm, cảm biến cho ao tôm, những câu chuyện trong chương trình này đều bắt đầu từ một vấn đề rất Việt.
Người dùng Việt Nam cũng khá cởi mở với cái mới. Họ sẵn lòng thử, sẵn lòng góp ý thẳng thắn, và truyền miệng rất nhanh khi thấy một thứ hữu ích.
Lợi thế lớn nhất có lẽ không nằm ở chi phí, mà ở chỗ mình hiểu người dùng của mình hơn bất kỳ ai ở xa.
Cái khó thứ nhất: linh kiện chuyên dụng và chuỗi cung ứng
Chợ linh kiện có nhiều thứ phổ thông, nhưng những linh kiện chuyên dụng, cảm biến đặc biệt, chip mới, vật liệu kỹ thuật thường phải nhập. Chờ hàng về có khi mất vài tuần, kèm chi phí vận chuyển, thuế, thủ tục.
Khi chuyển từ làm vài cái sang làm vài trăm, vài nghìn cái, người làm phát minh gặp khó ở chỗ chuỗi cung ứng cho số lượng vừa phải. Xưởng nhỏ thì làm được ít, nhà máy lớn thì chỉ nhận đơn rất lớn. Khoảng ở giữa ít lựa chọn hơn.
Chất lượng linh kiện ngoài chợ cũng không đồng đều. Cùng một mã, lô này tốt, lô kia kém. Như nhóm làm thiết bị đếm khách đã kể, điều đó có thể làm hỏng cả một lô hàng.
Người làm lâu năm thường xây quan hệ với vài nhà cung cấp tin cậy, đặt dự phòng linh kiện quan trọng, và thiết kế để có thể dùng linh kiện thay thế khi cần.
Cái khó thứ hai: giá, hàng nhập và vốn
Khách hàng Việt Nam nhìn chung nhạy về giá. Một sản phẩm mới làm trong nước, sản xuất số lượng nhỏ, rất khó rẻ bằng hàng nhập được sản xuất với số lượng khổng lồ. Người làm phát minh phải cạnh tranh bằng thứ khác: hợp với người dùng Việt hơn, dịch vụ gần hơn, sửa chữa dễ hơn, hiểu bài toán sâu hơn.
Hàng sao chép cũng là nỗi lo. Một sản phẩm phần cứng đơn giản bán chạy có thể bị làm nhái khá nhanh. Người làm cần tìm hiểu về bảo hộ từ người có chuyên môn, nhưng cũng nên xây lợi thế khó sao chép như thương hiệu, dịch vụ, quan hệ với khách hàng.
Vốn cho sản phẩm phần cứng khó tìm hơn phần mềm, vì phải bỏ tiền vào khuôn, linh kiện, hàng tồn trước khi bán được gì. Nhiều người làm phát minh đi bằng tiền của mình, khách đặt trước, và những chương trình hỗ trợ, như đã kể ở tập về tiền cho phát minh đầu tay.
Và thủ tục kiểm định, chứng nhận cho những sản phẩm cần thiết là một chặng đường mà người mới thường không tính tới thời gian.
Lời kết cho người muốn làm ra cái mới
Nhìn cả bức tranh, làm phát minh ở Việt Nam không dễ hơn cũng không khó hơn ở nơi khác. Nó khác. Những lợi thế nằm ở tốc độ, ở đôi tay, ở sự gần gũi với những bài toán rất riêng. Những cái khó nằm ở quy mô, ở giá, ở vốn.
Những người thành công mà chương trình từng kể thường có chung một cách đi: chọn một bài toán thật của người Việt, bắt đầu nhỏ, làm cho thật chắc với một nhóm người dùng, và lớn lên dần dần. Họ không cố làm ra thứ rẻ nhất, mà làm ra thứ hợp nhất.
Nếu bạn đang ấp ủ một phát minh, hãy nhìn quanh con hẻm nhà mình, cánh đồng quê mình, căn bếp của mẹ mình. Những bài toán đáng giải nhất có khi đang nằm ngay đó, chờ một người đủ tò mò để dừng lại và hỏi vì sao.
Cảm ơn bạn đã đồng hành cùng Nhà Phát Minh qua những câu chuyện về những người làm ra cái mới. Hẹn gặp lại bạn ở một cái mới tiếp theo.
Câu hỏi thường gặp
Làm bản mẫu phần cứng ở Việt Nam có thuận lợi không?
Khá thuận lợi nhờ chợ linh kiện đa dạng và nhiều xưởng gia công nhỏ sẵn lòng làm số lượng ít, giúp vòng thử sửa nhanh và chi phí vừa phải.
Khó khăn lớn khi sản xuất sản phẩm phần cứng ở Việt Nam là gì?
Linh kiện chuyên dụng phải nhập, chất lượng linh kiện không đồng đều, chuỗi cung ứng cho số lượng vừa còn ít lựa chọn, khách nhạy giá và vốn khó tìm.
Sản phẩm làm trong nước cạnh tranh với hàng nhập giá rẻ thế nào?
Bằng cách hợp với nhu cầu người Việt hơn, dịch vụ gần hơn, dễ sửa chữa hơn và giải đúng những bài toán riêng mà hàng nhập chưa giải.
Người mới nên chọn bài toán phát minh như thế nào?
Chọn một vấn đề thật mà mình hiểu rõ, gặp thường xuyên trong đời sống người Việt, bắt đầu với một nhóm người dùng nhỏ và làm cho thật chắc.
Làm sao hạn chế bị làm nhái sản phẩm?
Tìm hiểu về bảo hộ với người có chuyên môn, đồng thời xây lợi thế khó sao chép như thương hiệu, dịch vụ, quan hệ với khách hàng và tốc độ cải tiến.
