Đi tìm xưởng gia công cho phát minh đầu tay, hãy mang theo một bản vẽ có kích thước và dung sai rõ ràng, một mẫu vật cầm được, số lượng dự kiến, và yêu cầu về vật liệu, bề mặt. Hãy hỏi xem xưởng đã làm món tương tự chưa, lô tối thiểu là bao nhiêu, mất bao lâu, ai chịu khi hàng hỏng, và luôn duyệt mẫu đầu tiên trước khi cho làm cả lô.
Chào bạn, đây là Nhà Phát Minh. Tập này mình kể chuyện một anh thanh niên ở Bắc Ninh làm chiếc giá đỡ điện thoại cho người quay phim, và vòng đi qua bảy xưởng cơ khí trước khi tìm được nơi làm đúng cái anh cần.
Lần đầu gõ cửa xưởng với hai bàn tay trắng
Anh thanh niên đã có bản mẫu chiếc giá đỡ in ba chiều, chạy tốt. Nhưng để bán, khớp xoay phải làm bằng nhôm cho bền. Anh chưa bao giờ làm việc với xưởng cơ khí, nên cầm chiếc bản mẫu nhựa tới một xưởng tiện gần nhà và hỏi: làm cho em cái này bằng nhôm được không.
Chú chủ xưởng cầm lên xem, hỏi lại một loạt câu anh không trả lời được. Cần bao nhiêu cái. Nhôm loại gì. Lỗ này bao nhiêu li, chênh được bao nhiêu. Bề mặt có cần xử lý không. Anh ấp úng, chú cười bảo về vẽ lại rồi quay lại.
Anh đi thêm mấy xưởng, câu chuyện lặp lại gần giống nhau. Có xưởng báo giá rất rẻ nhưng làm ra chi tiết lắp không vừa. Có xưởng từ chối vì số lượng quá ít.
Sau vài tuần, anh hiểu ra: xưởng không làm theo ý tưởng, xưởng làm theo thông tin. Người mang tới thông tin càng rõ, kết quả càng đúng.
Mang gì tới xưởng
Thứ đầu tiên là một bản vẽ có kích thước. Không cần là bản vẽ kỹ thuật hoàn hảo, nhưng phải có đủ số đo cho mọi chỗ quan trọng. Anh nhờ một người bạn học cơ khí vẽ giúp, và học được một khái niệm quan trọng: dung sai.
Dung sai là khoảng chênh lệch cho phép so với kích thước ghi trên bản vẽ. Không ai làm ra được một chi tiết đúng tuyệt đối từng li. Chỗ nào cần khít, như lỗ lắp trục xoay, phải ghi dung sai chặt. Chỗ nào không quan trọng, như mép ngoài, có thể để thoáng. Ghi dung sai chặt ở mọi chỗ làm giá đội lên rất nhiều, vì xưởng phải làm chậm và kiểm kỹ.
Thứ hai là mẫu vật. Chiếc bản mẫu in ba chiều giúp thợ hình dung ngay chi tiết dùng để làm gì, lắp với cái gì. Nhiều khi chính thợ chỉ ra một chỗ có thể làm đơn giản hơn mà vẫn đạt.
Thứ ba là số lượng dự kiến, loại vật liệu, yêu cầu bề mặt như có cần anốt hoá cho đẹp và chống xước không. Mỗi thông tin đó thay đổi cách xưởng tính giá và chọn máy.
Hỏi gì để chọn đúng xưởng
Câu hỏi quan trọng nhất là xưởng đã từng làm món tương tự chưa. Một xưởng chuyên tiện trục to cho máy nông nghiệp có thể không quen làm chi tiết nhỏ cần độ chính xác cao. Anh xin xem vài sản phẩm xưởng đã làm, cầm lên xem bề mặt, mép cắt.
Câu hỏi thứ hai là lô tối thiểu và thời gian. Nhiều xưởng có mức tối thiểu vì mỗi lần cài đặt máy cho một chi tiết mới tốn công. Làm năm cái hay năm trăm cái, công cài đặt gần như như nhau, nên làm ít thì mỗi cái đắt.
Câu hỏi thứ ba là khi hàng hỏng thì sao. Nếu chi tiết làm ra sai kích thước, ai chịu, làm lại hay trả tiền. Nói rõ từ đầu thì đỡ cãi nhau về sau. Anh ghi lại những thoả thuận chính bằng tin nhắn hay giấy tờ đơn giản.
Và câu hỏi hay bị quên: xưởng có đo kiểm được không. Một xưởng có dụng cụ đo tốt và thói quen đo trước khi giao đáng tin hơn một xưởng làm nhanh mà không đo.
Duyệt mẫu đầu trước khi làm cả lô
Anh thanh niên từng mắc một lỗi đắt giá: đặt luôn một lô vài trăm chi tiết mà không xem mẫu trước. Hàng về, lỗ trục hơi chật, phải doa lại bằng tay từng cái.
Lần sau, anh yêu cầu xưởng làm vài cái đầu tiên, gọi là mẫu đầu, rồi dừng lại để anh kiểm tra. Anh đo lại mọi kích thước quan trọng, lắp thử vào chiếc giá đỡ thật, xoay thử nhiều lần. Có chỗ chưa đạt thì báo xưởng chỉnh, làm mẫu mới, duyệt lại.
Chỉ khi anh ký duyệt mẫu đầu, xưởng mới chạy cả lô. Và anh giữ lại một cái mẫu đã duyệt làm chuẩn, để sau này có tranh cãi thì cả hai bên cùng so với cái đó.
Bước này làm chậm vài ngày, nhưng nó là tấm lưới an toàn rẻ nhất trong cả quá trình.
Xây quan hệ với một xưởng tốt
Xưởng mà anh gắn bó cuối cùng không phải xưởng rẻ nhất. Đó là một xưởng nhỏ, chú chủ xưởng chịu khó nghe anh giải thích chiếc giá đỡ dùng để làm gì, và góp ý đổi một góc bo để chi tiết vừa dễ làm vừa chắc hơn.
Anh đến xưởng thường xuyên, đứng xem thợ làm, học được nhiều điều về máy móc mà sách không dạy. Anh trả tiền đúng hẹn, báo trước kế hoạch đơn hàng để xưởng sắp lịch. Đổi lại, khi anh cần gấp, xưởng sẵn sàng xếp chen.
Nếu sản phẩm có chi tiết anh muốn giữ kín, anh nói rõ với xưởng từ đầu và thoả thuận không làm cho người khác. Những chuyện pháp lý sâu hơn về bảo vệ ý tưởng thì anh hỏi người có chuyên môn, vì đó là cả một lĩnh vực riêng.
Với người phát minh đầu tay, một xưởng tốt không chỉ là nơi gia công. Nó là người thầy dạy mình cách biến bản vẽ thành vật thật.
Câu hỏi thường gặp
Cần chuẩn bị gì trước khi đặt xưởng gia công?
Nên có bản vẽ có kích thước và dung sai, mẫu vật nếu có, số lượng dự kiến, loại vật liệu và yêu cầu bề mặt. Thông tin càng rõ, báo giá và sản phẩm càng chính xác.
Dung sai trong bản vẽ là gì?
Là khoảng chênh lệch cho phép so với kích thước thiết kế. Chỗ cần lắp khít ghi dung sai chặt, chỗ không quan trọng để thoáng hơn để giảm chi phí.
Vì sao làm số lượng ít thì giá mỗi cái cao?
Vì công cài đặt máy, chuẩn bị đồ gá và chạy thử gần như như nhau dù làm ít hay nhiều. Làm ít thì chi phí đó chia cho ít sản phẩm.
Mẫu đầu là gì và vì sao cần duyệt?
Là vài sản phẩm đầu tiên xưởng làm ra trước khi chạy cả lô. Duyệt mẫu đầu giúp phát hiện sai sót sớm và làm chuẩn để so sánh về sau.
Nên chọn xưởng rẻ nhất không?
Không nên chỉ nhìn giá. Hãy xem xưởng đã làm món tương tự chưa, có đo kiểm không, có chịu trách nhiệm khi hỏng không, và có sẵn lòng góp ý thiết kế không.
