Làm một app học ngoại ngữ vui lại khó hơn làm một app học nghiêm, vì phần vui rất dễ lấn át phần học: người dùng say sưa gom điểm, giữ chuỗi ngày, mà sau ba tháng vẫn không nói được câu nào. Cái khó thật là giữ bài học thật ngắn, độ khó vừa sức, phản hồi ngay, và gắn mọi phần thưởng với việc học thật chứ không phải với việc bấm nhanh.
Chào bạn, đây là Nhà Phát Minh. Tập này mình lấy ví dụ từ ngonngu.com, một ứng dụng học ngoại ngữ chạy ngay trên trình duyệt, để nói về những quyết định thiết kế mà người làm app học nào cũng phải đi qua.
Vấn đề: người học bỏ cuộc ở tuần thứ hai
Ai từng học ngoại ngữ đều quen cảnh này. Tuần đầu hăng hái mua sách, tải ứng dụng, đặt mục tiêu mỗi ngày một giờ. Tuần thứ hai bận việc, bỏ một hôm. Tuần thứ ba quên hẳn. Vấn đề không phải người ta lười, mà là cách học đòi hỏi một khoảng thời gian liền mạch mà cuộc sống không cho.
Những người làm ngonngu.com bắt đầu từ chính quan sát đó. Người đi làm, sinh viên, người lao động chuẩn bị đi xa, ai cũng có những khoảng trống vài phút rải rác trong ngày: chờ xe, giờ nghỉ trưa, trước khi ngủ. Nếu bài học vừa khít một khoảng như vậy thì người ta có thể học mỗi ngày.
Từ đó nảy ra ý tưởng làm bài học ngắn, chia thành từng chặng nhỏ, mỗi chặng xong trong vài phút, có phản hồi ngay sau mỗi câu. Ý tưởng không mới, những ứng dụng học vui trên thế giới đã chứng minh nó. Nhưng làm cho đúng thì không dễ chút nào.
Thử thách lớn nhất không nằm ở công nghệ, mà nằm ở một câu hỏi khó chịu: làm sao để người học vui mà vẫn thật sự học.
Cái bẫy chạy theo điểm
Những thứ làm việc học vui thường là điểm thưởng, cấp độ, chuỗi ngày, bảng thi đua. Chúng mạnh tới mức có thể thay đổi hành vi người dùng. Và đó chính là cái bẫy.
Nếu điểm thưởng tính theo số câu làm được, người học sẽ tìm cách làm thật nhiều câu dễ. Nếu thưởng theo tốc độ, người học sẽ đoán bừa cho nhanh. Người làm app nhìn số liệu thấy người dùng tích cực hơn, nhưng thật ra họ đang học ít đi.
Người thiết kế phải liên tục tự hỏi: hành vi mà mình thưởng có phải là hành vi giúp học giỏi hơn không. Nhớ lại một từ đã học hôm trước đáng được thưởng hơn làm lại mười câu đã thuộc. Nói thử một câu khó đáng được khích lệ hơn chọn đúng một đáp án dễ.
Không có công thức hoàn hảo. Nhưng người làm app có trách nhiệm để ý tới những khoảng lệch giữa con số đẹp và việc học thật, và sửa khi thấy lệch.
Độ khó vừa sức: hẹp hơn ta tưởng
Bài quá dễ thì chán, bài quá khó thì nản. Khoảng giữa hai thứ đó hẹp hơn nhiều so với người làm app nghĩ lúc đầu. Và nó khác nhau với từng người, từng ngày.
Một người học tiếng Anh ở trường nhiều năm nhưng chưa nói bao giờ có thể đọc hiểu tốt mà nghe lại rất yếu. Một người đi làm ở nước ngoài có thể nói trôi chảy những câu hằng ngày nhưng viết sai rất nhiều. Một bài kiểm tra đầu vào không bắt được hết những lệch đó.
Vì vậy bài học phải biết điều chỉnh theo cách người học làm. Sai nhiều ở một dạng thì dạng đó quay lại thường hơn. Làm đúng liên tục thì bước nhanh hơn. Những từ đã học được đưa trở lại sau những khoảng cách giãn dần, đúng lúc người ta sắp quên.
Làm tốt chuyện này đòi hỏi nội dung phong phú ở mọi mức độ. Và nội dung phải đúng, được người duyệt, vì một câu mẫu sai được lặp lại nhiều lần sẽ in vào đầu người học rất khó gỡ.
Chạy trên trình duyệt, cài được như app
Một quyết định kỹ thuật quan trọng của ngonngu.com là chạy ngay trên trình duyệt, không bắt người dùng tải từ kho ứng dụng. Người học bấm một đường dẫn là học được ngay. Ai muốn thì thêm vào màn hình chính để mở như một ứng dụng bình thường.
Lý do rất đời: mỗi bước bắt người mới phải làm trước khi được học là một chỗ người ta bỏ đi. Tải ứng dụng, đăng ký, xác nhận thư điện tử, mỗi bước mất một ít người. Càng ít bước, càng nhiều người thật sự bắt đầu bài học đầu tiên.
Chạy trên trình duyệt cũng có cái giá của nó. Một số tính năng như micro, thông báo, chạy khi mất mạng phải xử lý khéo hơn và khác nhau giữa các loại điện thoại, nhất là trình duyệt trên iPhone. Người làm phải thử trên đúng chiếc điện thoại mà người học của mình đang dùng.
Chuyện này nhắc lại một nguyên tắc mà mình hay nói trên chương trình: đường vào sản phẩm quan trọng không kém chính sản phẩm.
Vui là phương tiện, không phải đích
Sau cùng, cái vui trong một app học chỉ là phương tiện để người ta quay lại mỗi ngày. Đích đến là nghe hiểu, nói được, đọc được, đi thi được. Ngonngu.com vì vậy có cả những phần học nghiêm túc như đề thi thử theo từng chứng chỉ, bên cạnh những chặng học ngắn nhẹ nhàng.
Người học cần cả hai. Những ngày bận, vài phút chặng học giữ cho thói quen không đứt. Những ngày rảnh hơn, một đề thi thử cho biết mình đang ở đâu so với mục tiêu thật.
Nếu bạn đang làm một ứng dụng học, dù là ngoại ngữ hay bất cứ môn gì, hãy hỏi mình thường xuyên: nếu bỏ hết điểm thưởng đi, người dùng có còn lý do để mở ứng dụng không. Nếu câu trả lời là không, phần học chưa đủ tốt.
Và nếu bạn đang học ngoại ngữ, thử để ý xem mình đang giữ chuỗi ngày vì muốn học, hay đang học vì sợ mất chuỗi ngày. Cả hai đều ổn, miễn là mình biết.
Câu hỏi thường gặp
Học ngoại ngữ mỗi ngày vài phút có hiệu quả không?
Có ích cho việc giữ thói quen và ôn từ vựng, nhất là khi đều đặn. Nhưng để nói và nghe tốt, người học vẫn cần thêm thời gian luyện dài hơn, nói với người thật và làm bài thi thử.
Trò chơi hoá có làm việc học kém đi không?
Có thể, nếu phần thưởng gắn với hành vi không giúp học, như làm nhanh hay làm câu dễ. Thiết kế tốt thưởng cho việc nhớ lại, luyện phần yếu và thử thách vừa sức.
Vì sao app học nên chạy được trên trình duyệt?
Vì người mới có thể học ngay chỉ bằng một đường dẫn, không phải tải và cài. Ai muốn vẫn có thể thêm vào màn hình chính để dùng như một ứng dụng.
Làm sao biết độ khó bài học vừa sức?
Người học đúng phần lớn nhưng vẫn có vài câu phải nghĩ là dấu hiệu tốt. Ứng dụng nên tự điều chỉnh theo kết quả làm bài thay vì giữ một lộ trình cố định cho mọi người.
Người học nên dùng app kết hợp với gì?
Nên kết hợp với nghe nói thật, đọc tài liệu mình thích và làm đề thi thử định kỳ để biết tiến bộ. App giữ nhịp, còn những thứ kia đưa người học đi xa hơn.
