Đồ dùng cho bàn tay yếu cần cán to, mềm, bám tay, trọng lượng nhẹ, không đòi phải bóp mạnh hay xoay khéo, và quan trọng không kém là không trông như đồ trong bệnh viện. Làm tốt thì cả người có bàn tay khoẻ cũng thấy dễ dùng hơn. Người làm nên thử cùng chính người dùng, và hỏi chuyên viên phục hồi chức năng trước khi quyết định hình dáng.
Chào bạn, đây là Nhà Phát Minh. Tập này mình kể chuyện một cô sinh viên thiết kế công nghiệp ở Huế làm bộ đồ ăn cho bà nội sau một lần tai biến, và những điều bà dạy cô mà không trường lớp nào dạy.
Khi chiếc thìa quen thuộc trở nên khó cầm
Sau lần tai biến, bà nội cô sinh viên hồi phục khá tốt, nhưng bàn tay phải yếu hẳn. Những việc tưởng đơn giản như cầm thìa múc cháo, bưng cốc nước, cài cúc áo trở thành thử thách. Chiếc thìa inox mỏng trượt khỏi ngón tay. Bát cháo xoay tròn trên bàn khi bà cố múc.
Điều làm cô buồn nhất không phải là bà ăn chậm, mà là bà bắt đầu ngại ăn cùng cả nhà. Bà sợ làm đổ, sợ con cháu phải đút. Bữa cơm gia đình vốn vui vẻ trở thành lúc bà thấy mình vô dụng.
Cô quyết định làm cho bà một bộ đồ ăn. Không phải để bà ăn nhanh hơn, mà để bà ngồi vào mâm cơm mà không ngại.
Mục tiêu đó định hình mọi quyết định thiết kế sau này.
Cán to, mềm, bám tay
Bàn tay yếu khó nắm chặt những vật mảnh. Cán thìa to hơn giúp các ngón tay không phải co quắp lại, và cần ít lực hơn để giữ. Cô thử nhiều cỡ cán, cho bà cầm từng cái, hỏi cái nào dễ nhất.
Chất liệu cũng quan trọng. Cán bọc cao su hoặc silicon mềm có độ bám, không trượt khi tay ướt. Nhưng mềm quá thì lún, bà cầm không chắc. Cô phải tìm độ mềm vừa phải qua nhiều lần thử.
Trọng lượng là chi tiết cô suýt bỏ qua. Cô tưởng thìa nặng một chút sẽ đầm tay, ít run. Với một số người tay run thì điều đó đúng, nhưng với bà, thìa nặng làm tay mỏi nhanh. Không có một đáp án chung cho mọi bàn tay yếu, nên việc thử với chính người dùng là không thể thay thế.
Cô cũng làm phần đầu thìa hơi cong một góc, để bà không phải xoay cổ tay nhiều khi đưa thìa lên miệng.
Chiếc bát không chạy trốn
Chiếc bát xoay và trượt trên bàn là vấn đề thứ hai. Người khoẻ dùng tay kia giữ bát, người yếu một bên tay thì không làm được.
Cô làm đáy bát có lớp đế cao su chống trượt. Thành bát một phía cao hơn và hơi khum vào trong, để khi bà đẩy thìa về phía đó, thức ăn bị chặn lại và rơi vào thìa thay vì rơi ra ngoài. Chi tiết này cô học được từ những dụng cụ mà ngành phục hồi chức năng đã dùng từ lâu.
Cốc nước có hai quai to để cầm bằng cả hai tay, có nắp với lỗ uống nhỏ để không đổ khi tay run. Cô chọn loại cốc trong để bà nhìn thấy mực nước.
Cô đến nói chuyện với một chuyên viên phục hồi chức năng ở bệnh viện tỉnh. Chị ấy góp ý nhiều điều cô không nghĩ tới, như độ cao của bàn, tư thế ngồi, và việc khuyến khích bà vẫn dùng tay yếu một chút để tập, chứ không làm mọi thứ dễ tới mức tay yếu không còn phải vận động.
Không trông như đồ bệnh viện
Bản đầu tiên cô làm màu trắng và xanh nhạt, trông sạch sẽ và chuyên nghiệp. Bà dùng được, nhưng không vui. Bà bảo trông như đồ trong viện, ngồi mâm cơm cạnh con cháu dùng bát sứ đẹp mà mình dùng bát nhựa bệnh viện thì tủi.
Cô làm lại, lần này giống bộ bát đĩa của gia đình nhất có thể. Thìa bọc cán màu gỗ, bát có hoa văn giống bộ bát nhà đang dùng, chỉ khác ở chỗ thành bát một phía cao hơn và đáy có đế chống trượt. Nhìn lướt qua, không ai biết đó là đồ dành riêng cho người yếu tay.
Bà vui hẳn. Chuyện nhỏ về màu sắc và hình dáng hoá ra quyết định việc bà có muốn dùng hay không.
Thiết kế cho người già và người khuyết tật không chỉ là thiết kế cho cơ thể họ, mà còn cho lòng tự trọng của họ.
Tốt cho người yếu thì tốt cho mọi người
Có một điều thú vị cô nhận ra khi cả nhà dùng thử bộ đồ ăn của bà. Mẹ cô thích chiếc cốc hai quai có nắp để mang ra hiên uống trà. Đứa em nhỏ thích chiếc bát không trượt vì không làm đổ cơm nữa.
Đây là một ý tưởng lớn trong thiết kế: những gì giúp được người gặp khó khăn nhất thường cũng giúp được mọi người. Tay nắm cửa dạng gạt dễ mở hơn núm tròn với người tay yếu, và cũng dễ hơn với người đang bế con hay xách đồ. Lối dốc cho xe lăn cũng tiện cho xe đẩy em bé và vali.
Cô sinh viên sau đó làm luận văn tốt nghiệp về bộ đồ ăn này, thử nghiệm với nhiều người cao tuổi trong viện dưỡng lão. Nếu muốn bán, cô biết vẫn còn phải chọn vật liệu an toàn thực phẩm và kiểm định đầy đủ.
Lần tới bạn thấy một món đồ khó dùng, thử tưởng tượng người có bàn tay yếu nhất sẽ dùng nó thế nào. Sửa cho họ, có khi bạn sửa cho tất cả.
Câu hỏi thường gặp
Người già tay yếu nên dùng thìa như thế nào?
Thìa cán to, bọc chất liệu mềm bám tay, trọng lượng phù hợp với từng người và đầu thìa có thể hơi cong giúp dễ đưa lên miệng. Nên thử vài loại để chọn cái hợp nhất.
Bát chống trượt cho người sau tai biến có tác dụng gì?
Đáy chống trượt giữ bát không xoay, thành bát cao một phía giúp chặn thức ăn khi múc. Người chỉ dùng được một tay vẫn có thể tự ăn dễ hơn.
Nên hỏi ai khi chọn đồ dùng cho người yếu tay?
Nên hỏi bác sĩ hoặc chuyên viên phục hồi chức năng, vì họ biết người bệnh nên tập vận động thế nào và dụng cụ nào phù hợp với tình trạng cụ thể.
Làm sao để người già chịu dùng dụng cụ hỗ trợ?
Chọn dụng cụ trông giống đồ dùng bình thường của gia đình, không gây cảm giác bệnh tật, và giải thích nhẹ nhàng rằng nó giúp họ tự chủ hơn.
Thiết kế cho mọi người là gì?
Là cách thiết kế để sản phẩm dùng được cho càng nhiều người càng tốt, kể cả người già, người khuyết tật, trẻ nhỏ. Thường những gì giúp người gặp khó khăn cũng tiện cho tất cả.
