Người làm ruộng hay nghĩ ra những dụng cụ hay vì họ sống với vấn đề mỗi ngày, biết chính xác động tác nào làm đau lưng, mất công, và họ làm bằng những thứ có sẵn quanh nhà, hỏng thì sửa bằng phụ tùng mua ngoài chợ. Điểm yếu của dụng cụ tự chế thường nằm ở chỗ khác: bộ phận chuyển động không được che chắn, và rất khó làm ra nhiều cái giống nhau cho người khác dùng.
Chào bạn, đây là Nhà Phát Minh. Tập này mình kể chuyện một chú nông dân ở miền Trung với chiếc xe gieo hạt đẩy tay ráp từ bánh xe đạp cũ, và cậu sinh viên cơ khí về quê làm thực tập đã học được từ chú nhiều hơn từ giáo trình.
Từ cái lưng đau tới chiếc xe gieo hạt
Mỗi mùa gieo đậu, chú nông dân cúi khom lưng đi dọc luống, tay chọc lỗ, tay thả hạt, chân lấp đất. Làm vài sào là lưng đau mấy ngày. Con cái đi làm xa, việc đồng áng dồn hết cho hai vợ chồng.
Một buổi tối, chú nhìn chiếc xe đạp cũ dựng ở góc sân và nảy ra ý. Chú tháo bánh xe, hàn một khung sắt, gắn một cái phễu đựng hạt phía trên, bên dưới là một bánh xe có những mũi nhọn để chọc lỗ. Khi đẩy xe đi, bánh xe quay, một cơ cấu đơn giản mở phễu cho rơi từng ít hạt đúng vào lỗ, một thanh kéo phía sau lấp đất lại.
Bản đầu thả hạt không đều, chỗ dày chỗ thưa. Chú mày mò cả tháng, đổi đĩa chia hạt mấy lần, khoan lỗ to nhỏ khác nhau cho từng loại hạt, tới khi hạt rơi đều như tay mình thả.
Mùa sau, hàng xóm tới mượn. Mùa sau nữa, có người trả tiền nhờ chú làm giúp một chiếc.
Vì sao người ruộng lại làm ra cái hay
Cậu sinh viên cơ khí về thực tập, nhìn chiếc xe và thấy nhiều chỗ về lý thuyết chưa tối ưu. Nhưng cậu cũng thấy những thứ mà giáo trình không dạy. Khoảng cách giữa các lỗ đúng với khoảng cách trồng quen thuộc ở vùng này. Bánh xe to vừa đủ để không lún trong đất cát pha. Cán đẩy cao vừa tầm tay người thấp.
Chú không tính những con số đó bằng công thức. Chú biết chúng vì chú đã đi trên những luống đất ấy mấy chục năm. Người phát minh giỏi nhất cho một vấn đề thường là người phải chịu đựng vấn đề đó mỗi ngày.
Vật liệu cũng là một điểm mạnh. Bánh xe đạp, sắt vụn, ống nhựa, bu lông mua ở tiệm vật tư đầu xã. Hỏng chỗ nào, chú ra chợ mua cái thay trong nửa buổi. Một chiếc máy nhập về có thể tốt hơn, nhưng hỏng một con chip là nằm đó chờ cả tháng.
Và giá thành thấp tới mức bà con trong xóm có thể tự làm theo. Cái hay của phát minh tự chế nằm ở chỗ nó vừa với túi tiền và tay nghề của chính cộng đồng làm ra nó.
Những chỗ còn thiếu: an toàn trước hết
Nhưng cậu sinh viên cũng thấy những điều làm cậu lo. Xích truyền động chạy hở ngay cạnh chân người đẩy. Mũi nhọn trên bánh chọc lỗ không có gì che khi dựng xe ngoài sân, nơi con nít chạy chơi.
Cậu đã đọc nhiều về tai nạn với máy nông nghiệp tự chế, đặc biệt với những máy có động cơ: dây curoa, trục quay, lưỡi cắt không được che chắn có thể cuốn áo quần, tóc, ngón tay. Chiếc xe của chú đẩy tay nên ít nguy hiểm hơn, nhưng nếu một ngày chú gắn thêm động cơ như chú đang tính, mọi chuyện sẽ khác.
Hai chú cháu cùng làm hộp che xích bằng tôn, bọc bánh chọc lỗ bằng một tấm chắn có thể lật lên khi làm việc, và làm chân chống vững hơn. Cậu cũng thuyết phục chú khi gắn động cơ thì phải có công tắc tắt khẩn cấp ngay tầm tay, và mọi bộ phận quay phải được che.
Chú lúc đầu cho là rườm rà. Tới khi thằng cháu nội suýt thò tay vào xích lúc chơi gần xe, chú không nói gì nữa, chỉ lặng lẽ sơn hộp che xích màu vàng cho dễ thấy.
Từ một chiếc tới nhiều chiếc
Khi nhiều người muốn có xe, chú gặp bài toán mà người phát minh nào cũng gặp: mỗi chiếc chú làm ra hơi khác nhau, vì chú hàn bằng mắt, đo bằng gang tay. Chiếc thả hạt đều, chiếc lại dày hơn.
Cậu sinh viên giúp chú làm vài cái đồ gá đơn giản: tấm khuôn để hàn khung luôn đúng góc, mẫu giấy cứng để khoan lỗ đĩa chia hạt đúng vị trí. Không cần máy móc gì phức tạp, chỉ cần mọi chiếc đều làm theo cùng một mẫu.
Cậu cũng vẽ lại chiếc xe thành bản vẽ đơn giản có kích thước, để lỡ chú ốm thì người khác vẫn làm được. Chú cười bảo từ trước tới giờ bản vẽ nằm trong đầu chú.
Đây là chỗ kỹ sư và nông dân bổ sung cho nhau rất đẹp. Người ruộng mang vấn đề thật và lời giải vừa vặn, người học kỹ thuật mang sự an toàn và cách làm ra nhiều cái giống nhau.
Tôn trọng phát minh của người không có bằng cấp
Ở Việt Nam có rất nhiều người nông dân, người thợ tự chế ra máy bóc vỏ, máy tuốt, máy bơm, dụng cụ bẫy chuột, máy sấy nông sản. Nhiều thứ trong số đó hữu ích cho cả vùng, dù người làm ra không có bằng kỹ sư.
Người làm kỹ thuật có học nên đến với những phát minh đó bằng sự tôn trọng. Đừng vội chê là thô sơ. Hãy hỏi vì sao nó có hình dạng như vậy, vì thường có một lý do rất thực tế đằng sau mỗi chi tiết trông vụng về.
Còn với người tự chế, hãy mở lòng đón những góp ý về an toàn. Một chiếc máy hay mà làm người khác bị thương thì không còn hay nữa. Nếu định làm máy có động cơ để bán cho nhiều người, nên nhờ người có chuyên môn kiểm tra và tìm hiểu quy định an toàn cho máy móc.
Lần tới bạn về quê, thử để ý góc sân nhà ai đó. Biết đâu có một phát minh đang nằm đó, chưa ai kể lại.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao nông dân tự chế được máy móc hữu ích?
Vì họ hiểu rất rõ vấn đề qua nhiều năm làm việc, biết chính xác đất đai, cây trồng và thao tác cần hỗ trợ, và dùng vật liệu sẵn có dễ sửa chữa.
Máy nông nghiệp tự chế có nguy hiểm không?
Có thể, nhất là máy có động cơ với xích, dây curoa, trục quay và lưỡi cắt không được che chắn. Cần che mọi bộ phận chuyển động và có công tắc tắt khẩn cấp.
Làm sao để máy tự chế làm ra được nhiều chiếc giống nhau?
Dùng đồ gá, khuôn mẫu để hàn và khoan đúng vị trí, vẽ lại bản vẽ có kích thước, và kiểm tra từng chiếc theo cùng một cách.
Kỹ sư có thể giúp gì cho nông dân tự chế máy?
Giúp bổ sung che chắn an toàn, tính toán độ bền, làm bản vẽ và đồ gá để làm nhiều chiếc, trong khi tôn trọng những lựa chọn thực tế mà người nông dân đã rút ra.
Có nên bán máy nông nghiệp tự chế cho người khác không?
Nên thận trọng. Trước khi bán, cần bảo đảm an toàn, nhờ người có chuyên môn kiểm tra và tìm hiểu quy định liên quan tới máy móc, nhất là máy có động cơ.
