Làm phát minh một mình thì nhanh và tự do, nhưng dễ có điểm mù và dễ kiệt sức. Một nhóm nhỏ làm tốt thường có ba vai: người hiểu sâu người dùng, người làm ra được vật, và người lo tiền bạc và bán hàng. Và dù thân tới đâu, nhóm cũng nên thoả thuận sớm, bằng giấy trắng mực đen, ai góp gì, được gì, và ai quyết điều gì.
Chào bạn, đây là Nhà Phát Minh. Tập này mình kể chuyện bốn bạn trẻ ở Hà Nội cùng làm một thiết bị lọc nước cho vùng quê, từ những ngày vui như hội tới lần suýt tan nhóm, và điều họ ước gì đã làm ngay từ đầu.
Một mình: nhanh, tự do và cô đơn
Trước khi có nhóm, cậu kỹ sư khởi xướng ý tưởng đã làm một mình gần một năm. Cậu kể quãng đó có cái hay rất rõ: quyết gì là làm ngay, không phải họp, không phải thuyết phục ai. Sáng nghĩ, chiều thử, tối sửa.
Nhưng cậu cũng kể những điều khó. Cậu giỏi làm mạch và vỏ máy, nhưng không biết nói chuyện với bà con ở quê để hiểu họ cần gì. Cậu không biết tính giá, không biết tìm người mua. Nhiều tháng liền cậu hoàn thiện những thứ không ai hỏi tới, vì không có ai bên cạnh để nói: khoan đã, cái này có quan trọng không.
Và cô đơn. Những đêm máy hỏng lần thứ mười, không có ai để cùng cười cho qua. Cậu đã suýt bỏ cuộc hai lần.
Làm một mình hợp với giai đoạn đầu, khi ý tưởng còn mơ hồ và cần tốc độ. Nhưng hiếm có ai đi hết hành trình từ ý tưởng tới sản phẩm trong tay người dùng mà chỉ có một mình.
Ba vai trong một nhóm nhỏ
Cậu kỹ sư rủ thêm ba người. Một chị bạn học ngành công tác xã hội, từng làm dự án ở nhiều vùng quê. Một cậu bạn làm phần mềm. Một anh họ từng buôn bán thiết bị gia dụng.
Nhìn lại, họ nhận ra nhóm có đủ ba vai mà một phát minh cần. Vai thứ nhất là người hiểu người dùng: chị bạn công tác xã hội đi về quê, ngồi với bà con, hiểu họ lấy nước ở đâu, lo điều gì, trả được bao nhiêu. Vai thứ hai là người làm ra vật: cậu kỹ sư và cậu làm phần mềm. Vai thứ ba là người lo tiền và bán: anh họ tính giá, tìm kênh phân phối, nói chuyện với đại lý.
Rất nhiều nhóm phát minh chỉ có vai thứ hai. Toàn kỹ sư với nhau thì làm ra những cỗ máy rất giỏi mà không ai mua, vì không ai trong nhóm đi hỏi người dùng và không ai lo chuyện bán.
Ba vai không nhất thiết là ba người. Một người có thể kiêm hai vai. Nhưng cả ba vai phải có người thật sự chịu trách nhiệm.
Lần suýt tan nhóm
Được hơn một năm, nhóm bắt đầu có đơn hàng nhỏ. Và mâu thuẫn bắt đầu. Cậu kỹ sư muốn làm thêm một phiên bản tốt hơn. Anh họ muốn bán ngay phiên bản hiện có cho kịp mùa khô. Chị bạn muốn giảm giá cho những hộ nghèo nhất. Cậu làm phần mềm thấy mình làm nhiều mà không được nghe.
Rồi tới chuyện tiền. Khi bắt đầu, không ai nói rõ ai được bao nhiêu phần. Cậu kỹ sư nghĩ mình khởi xướng thì phải có phần lớn. Anh họ nghĩ mình mang về đơn hàng thì phải được chia nhiều. Mỗi người đều có lý, và mỗi người đều thấy bị thiệt.
Có một tuần cả nhóm không nói chuyện với nhau. Chị bạn công tác xã hội, người quen làm việc với những nhóm có mâu thuẫn, rủ mọi người ngồi lại, lần lượt từng người nói mình cần gì và lo gì, không ai được ngắt lời.
Buổi đó không giải quyết hết, nhưng nó giữ cho nhóm còn ngồi cùng bàn.
Những điều nên viết ra từ đầu
Điều cả nhóm tiếc nhất là đã không thoả thuận rõ từ đầu. Khi mọi thứ còn vui, nói chuyện chia phần nghe có vẻ mất tình cảm. Nhưng chính lúc vui là lúc dễ thoả thuận nhất, vì chưa có gì để tranh.
Những điều nên viết ra gồm: mỗi người góp gì, tiền, công, ý tưởng, quan hệ. Mỗi người được bao nhiêu phần và theo điều kiện gì, ví dụ phải gắn bó đủ lâu mới được nhận đủ phần. Ai quyết điều gì, khi không đồng ý thì giải quyết ra sao. Nếu có người rời nhóm thì phần của họ xử lý thế nào.
Những chuyện này có mặt pháp lý, nên khi đã nghiêm túc, nhóm nên hỏi người có chuyên môn về luật để thoả thuận được viết đúng. Nhưng ngay cả một tờ giấy viết tay có chữ ký của mọi người cũng tốt hơn nhiều so với không có gì.
Sau lần suýt tan, nhóm ngồi viết lại tất cả. Mất hai buổi tối, vài lần to tiếng, nhưng từ đó họ cãi nhau về sản phẩm chứ không cãi nhau về nhau.
Chọn người cùng đi đường dài
Nhóm bốn người đó giờ vẫn làm cùng nhau. Khi được hỏi chọn người cùng làm phát minh thế nào, cậu kỹ sư nói ba điều.
Thứ nhất, chọn người giỏi thứ mình không giỏi, chứ không chọn người giống mình. Hai người giống nhau thì cùng mạnh một chỗ và cùng mù một chỗ.
Thứ hai, trước khi cam kết lâu dài, hãy làm cùng nhau một dự án nhỏ, một cuối tuần, một bản mẫu. Cách một người phản ứng khi mệt, khi hỏng, khi bất đồng nói nhiều hơn mọi lời giới thiệu.
Thứ ba, chọn người có cùng lý do để làm. Nếu một người muốn giàu nhanh còn người kia muốn giúp bà con có nước sạch, sớm muộn gì họ cũng đi hai hướng. Phát minh là một chặng đường dài, và bạn đồng hành quan trọng không kém con đường.
Câu hỏi thường gặp
Có nên làm phát minh một mình không?
Làm một mình hợp với giai đoạn đầu khi cần tốc độ và thử nhanh. Để đưa sản phẩm tới người dùng, thường cần thêm người bổ sung những kỹ năng mình thiếu.
Một nhóm làm sản phẩm nhỏ cần những vai trò nào?
Thường cần người hiểu người dùng, người làm ra sản phẩm và người lo tiền bạc, bán hàng. Một người có thể kiêm nhiều vai, nhưng vai nào cũng phải có người chịu trách nhiệm.
Nhóm bạn bè cùng làm có cần thoả thuận bằng giấy không?
Rất nên. Nên viết ra ai góp gì, được bao nhiêu phần, ai quyết điều gì và xử lý thế nào khi có người rời nhóm. Khi đã nghiêm túc, nên hỏi người có chuyên môn về luật.
Làm sao chọn được người đồng sáng lập phù hợp?
Chọn người giỏi thứ mình không giỏi, làm thử cùng nhau một dự án nhỏ trước khi cam kết, và bảo đảm có cùng lý do để theo đuổi sản phẩm.
Nhóm nhỏ hay mâu thuẫn vì điều gì?
Thường vì chia phần không rõ, hướng đi khác nhau và cảm giác không được lắng nghe. Thoả thuận rõ từ đầu và có cách ngồi lại nói chuyện giúp giảm nhiều mâu thuẫn.
