Muốn làm ra vật mới, có ba con đường chính, và đường nào cũng có người thành công. Con đường kỹ sư cho bạn nền tảng tính toán và thiết kế. Con đường học nghề cho bạn đôi tay hiểu vật liệu và máy móc. Con đường tự học cho bạn sự linh hoạt. Nhưng đi đường nào, bạn cũng cần thêm vài kỹ năng chung: vẽ phác, hiểu vật liệu, điện cơ bản và an toàn, lập trình ở mức nhỏ, và biết nói chuyện với người sẽ dùng thứ mình làm.
Chào bạn, đây là Nhà Phát Minh. Tập này mình trả lời một câu hỏi mà rất nhiều học sinh và phụ huynh gửi tới, qua câu chuyện của một cô nữ sinh cấp ba ở Nghệ An mê lắp ráp, và ba người mà cô đã hỏi xin lời khuyên.
Cô nữ sinh và câu hỏi chọn đường
Cô nữ sinh trong câu chuyện thích tháo lắp từ nhỏ. Cô từng làm một chiếc xe điều khiển từ đồ cũ, một cái đèn học tự tắt khi không có người. Tới lớp mười hai, cô đứng trước câu hỏi chọn ngành: học kỹ sư cơ điện tử, học nghề điện tử ở trường cao đẳng, hay vừa đi làm vừa tự học.
Bố mẹ muốn cô vào đại học. Một người chú làm thợ sửa máy thì bảo học nghề ra làm được ngay. Trên mạng, cô thấy nhiều người tự học mà làm ra sản phẩm hay.
Cô quyết định hỏi ba người đang làm ra vật mới theo ba con đường khác nhau. Câu trả lời của họ không giống nhau, và chính sự khác nhau đó giúp cô hiểu rõ mình muốn gì.
Mình kể lại ba cuộc trò chuyện đó, vì có lẽ nhiều bạn cũng đang đứng ở chỗ cô đứng.
Con đường kỹ sư: nền tảng để tính trước
Người đầu tiên là một chị kỹ sư cơ điện tử làm thiết kế sản phẩm. Chị nói điều quý nhất đại học cho chị là nền tảng toán và vật lý, thứ giúp chị tính trước một chi tiết chịu được bao nhiêu lực, một mạch tốn bao nhiêu điện, thay vì làm thử rồi hỏng mới biết.
Khi sản phẩm phức tạp, có nhiều bộ phận phải chạy cùng nhau, hay khi làm những thứ liên quan tới an toàn, khả năng tính toán đó rất khó thay thế. Đại học cũng cho chị bạn bè cùng ngành, thầy cô, và cơ hội vào những nơi làm sản phẩm lớn.
Nhưng chị thừa nhận ra trường chị rất vụng tay. Chị biết tính mà không biết hàn, biết vẽ mà không biết chi tiết đó gia công thế nào. Những năm đầu đi làm, chị học từ thợ nhiều hơn học từ sách.
Lời khuyên của chị: nếu học đại học, hãy tìm mọi cơ hội làm dự án thật, vào câu lạc bộ, xuống xưởng, đừng chỉ học để thi.
Con đường học nghề: đôi tay hiểu vật liệu
Người thứ hai là một anh thợ điện tử học trường nghề, giờ có xưởng nhỏ làm thiết bị theo đơn. Anh nói điểm mạnh của con đường anh là đôi tay. Anh biết linh kiện nào hay hỏng, mối hàn thế nào là chắc, dây nào chịu được dòng bao nhiêu, không phải vì tính mà vì đã làm hàng nghìn lần.
Học nghề cho anh việc làm sớm, thu nhập sớm, và tiếp xúc với khách hàng thật ngay từ đầu. Anh hiểu người dùng vì ngày nào cũng sửa đồ của họ.
Anh cũng nói thật chỗ yếu. Khi làm những thứ phức tạp hơn, anh thiếu nền tảng tính toán, phải mày mò lâu hơn, có lúc phải nhờ kỹ sư. Anh đang tự học thêm dần.
Lời khuyên của anh: đừng coi thường học nghề. Nhiều người làm ra cái hay nhất lại là những người hiểu vật liệu bằng tay trước khi hiểu bằng công thức.
Con đường tự học: linh hoạt nhưng cần kỷ luật
Người thứ ba là một anh học ngành kinh tế, đi làm văn phòng, tự học điện tử và lập trình qua mạng, giờ làm ra những thiết bị nhỏ cho nông trại. Anh nói tự học chưa bao giờ dễ như bây giờ. Có vô số bài hướng dẫn, diễn đàn, bộ linh kiện học tập giá rẻ.
Điểm mạnh của tự học là linh hoạt: học đúng cái mình cần, lúc mình cần, vừa học vừa làm. Anh học đủ để làm được sản phẩm của mình, không cần học hết mọi thứ.
Điểm yếu là dễ học lỗ chỗ, biết cái này mà hổng cái kia, và không ai kiểm tra mình sai ở đâu. Anh từng làm một mạch nguồn sai cách mà không biết, may mà phát hiện trước khi có chuyện. Tự học về điện, nhất là điện lưới, phải hết sức cẩn thận.
Lời khuyên của anh: tự học thì phải tìm cộng đồng, những câu lạc bộ, nhóm làm đồ, xưởng chung, để có người chỉ ra chỗ mình sai. Và biết tiếng Anh sẽ mở ra rất nhiều tài liệu.
Những kỹ năng chung và lời khuyên cho phụ huynh
Nghe xong ba câu chuyện, cô nữ sinh nhận ra có những kỹ năng mà cả ba người đều cần: vẽ phác được ý tưởng ra giấy, hiểu cơ bản về vật liệu, biết điện cơ bản và các nguyên tắc an toàn, lập trình được những mạch điều khiển nhỏ, đo lường cẩn thận, và nói chuyện được với người sẽ dùng sản phẩm. Kỹ năng cuối cùng hay bị quên nhất.
Cô chọn học đại học, nhưng tự hứa sẽ dành cuối tuần ở xưởng của anh thợ điện tử để học tay nghề, và tham gia câu lạc bộ chế tạo của trường.
Với phụ huynh có con thích tháo lắp, lời khuyên chung của cả ba người là đừng dập tắt nó. Hãy cho con một góc làm đồ an toàn, vài dụng cụ, và dạy con những nguyên tắc an toàn cơ bản, nhất là với điện. Khuyến khích con làm dự án thật, tham gia các cuộc thi khoa học kỹ thuật dành cho học sinh, câu lạc bộ robot.
Con đường nào cũng đi tới được. Điều quan trọng không phải là chọn đường đúng ngay từ đầu, mà là không ngừng làm, không ngừng học, và bù vào chỗ còn thiếu trên con đường mình đã chọn.
Câu hỏi thường gặp
Muốn làm phát minh nên học ngành gì?
Các ngành như cơ điện tử, cơ khí, điện tử, kỹ thuật điều khiển là lựa chọn phổ biến. Nhưng học nghề hay tự học có hệ thống cũng có thể dẫn tới làm ra sản phẩm, quan trọng là làm dự án thật.
Học nghề có làm phát minh được không?
Được. Người học nghề có tay nghề và hiểu vật liệu rất tốt. Khi làm sản phẩm phức tạp, họ có thể học thêm nền tảng tính toán hoặc hợp tác với kỹ sư.
Tự học làm đồ điện tử nên bắt đầu từ đâu?
Bắt đầu với bộ linh kiện học tập dùng điện áp thấp, làm theo các bài hướng dẫn, tham gia cộng đồng làm đồ để được góp ý, và học nguyên tắc an toàn trước khi đụng tới điện lưới.
Con thích tháo lắp đồ đạc thì phụ huynh nên làm gì?
Tạo cho con một góc làm đồ an toàn, dạy nguyên tắc an toàn điện, khuyến khích làm dự án thật và tham gia câu lạc bộ hay cuộc thi khoa học kỹ thuật phù hợp lứa tuổi.
Kỹ năng nào hay bị người làm sản phẩm bỏ quên?
Kỹ năng nói chuyện với người sẽ dùng sản phẩm. Nhiều người giỏi kỹ thuật làm ra thứ rất hay nhưng không ai cần vì chưa từng hỏi người dùng.
