Tiền cho phát minh đầu tay thường đến từ vài nguồn quen thuộc: tiền tiết kiệm trong mức mình chấp nhận mất, thu nhập từ một công việc làm song song, tiền khách đặt trước, giải thưởng các cuộc thi, chương trình hỗ trợ khởi nghiệp, người thân, hoặc nhà đầu tư. Mỗi nguồn đi kèm một cái giá riêng. Và có một nguyên tắc nên giữ chặt: không vay những khoản mà nếu dự án thất bại, mình không trả nổi.
Chào bạn, đây là Nhà Phát Minh. Tập này mình không đưa lời khuyên đầu tư nào, mà chỉ kể lại cách vài người làm phát minh mình từng nghe chuyện đã xoay xở tiền, và những cái giá họ đã trả.
Tiền của chính mình và việc làm song song
Nguồn đầu tiên, và phổ biến nhất, là tiền của chính mình. Một anh kỹ sư làm thiết bị cho ao nuôi kể rằng anh dành ra một khoản tiết kiệm, tự hứa với mình rằng mất hết khoản đó cũng không ảnh hưởng tới cuộc sống gia đình. Khi khoản đó hết mà sản phẩm chưa có người mua, anh dừng lại để suy nghĩ lại.
Cái hay của tiền mình là tự do: không ai hỏi, không phải chia phần, không phải báo cáo. Cái giá là rủi ro dồn hết vào mình, và giới hạn ở số tiền mình có.
Rất nhiều người làm phát minh đầu tay khi vẫn giữ công việc chính. Họ làm buổi tối, cuối tuần. Chậm hơn, mệt hơn, nhưng có thu nhập đều để sống và để nuôi dự án. Nhiều người khuyên đừng vội nghỉ việc cho tới khi dự án có dấu hiệu rõ ràng, như có khách trả tiền thật.
Một mẹo mà nhiều người dùng: làm bản mẫu thật rẻ. Tiền ít buộc mình phải sáng tạo, và mỗi đồng tiết kiệm được ở bản mẫu là thêm một vòng thử nữa.
Khách đặt trước: nguồn tiền tốt nhất
Nhiều người làm phát minh coi tiền khách đặt trước là nguồn tốt nhất, vì nó vừa là tiền, vừa là bằng chứng. Một người chịu trả trước cho thứ chưa có là tín hiệu mạnh hơn mọi lời khen.
Cô kỹ sư làm đế cân báo hết gas cho quán ăn, mình từng kể ở một tập trước, đã nhận tiền giữ chỗ từ vài quán trước khi làm lô đầu. Số tiền không lớn, nhưng đủ trả một phần tiền linh kiện, và quan trọng hơn là cho cô biết có người cần thứ cô làm.
Cái giá của tiền đặt trước là trách nhiệm. Nhận tiền rồi thì phải giao hàng, đúng hẹn, đúng như đã hứa. Nếu dự án trễ hay thất bại, phải trả lại tiền và nói thật với khách. Nhận tiền đặt trước mà không có kế hoạch làm ra được là đánh mất uy tín, có khi còn vướng pháp lý.
Hãy chỉ nhận đặt trước khi bạn đã chắc làm được, và nói rõ với khách về rủi ro chậm trễ.
Giải thưởng và chương trình hỗ trợ
Có nhiều cuộc thi sáng tạo, khởi nghiệp dành cho sinh viên, người trẻ và cả người làm tự do. Giải thưởng có thể là tiền, là suất vào chương trình ươm tạo, là cơ hội gặp chuyên gia và nhà đầu tư. Một nhóm sinh viên làm robot giáo dục mà mình biết đã dùng tiền giải thưởng để làm lô thử đầu tiên.
Ngoài ra còn có những chương trình hỗ trợ khởi nghiệp của trường đại học, địa phương, tổ chức, với những hình thức khác nhau: chỗ làm việc, xưởng dùng chung, người hướng dẫn, có khi có một khoản hỗ trợ. Điều kiện mỗi nơi khác nhau, nên đọc kỹ và hỏi trực tiếp nơi tổ chức.
Cái giá của nguồn này là thời gian và công sức làm hồ sơ, thuyết trình, báo cáo. Và một cái bẫy nhỏ: có người mải chạy theo các cuộc thi mà quên làm sản phẩm cho người dùng thật.
Cũng nên cảnh giác với những lời mời nộp phí để được đảm bảo giải thưởng, đảm bảo gọi được vốn. Chương trình nghiêm túc hiếm khi hứa những điều như vậy.
Người thân và nhà đầu tư
Tiền từ người thân là nguồn nhiều người dùng, và cũng là nguồn dễ làm tổn thương nhất. Một anh làm phát minh kể anh vay tiền của bố mẹ, dự án không thành, và nhiều năm sau đó mỗi bữa cơm gia đình đều có một nỗi áy náy không nói ra.
Nếu nhận tiền người thân, hãy nói rõ đó là cho, là vay, hay là góp phần. Nếu là vay, hẹn trả thế nào. Viết ra giấy, dù chỉ vài dòng. Và chỉ nhận số tiền mà nếu mất, người thân không lâm vào khó khăn.
Nhà đầu tư là nguồn tiền lớn hơn, nhưng đổi lại bằng một phần quyền sở hữu và kỳ vọng tăng trưởng. Không phải phát minh nào cũng hợp với nhà đầu tư. Một sản phẩm tốt cho một thị trường nhỏ có thể sống khoẻ mà không cần ai rót vốn. Nhận vốn đầu tư là nhận luôn áp lực phải lớn nhanh.
Trước khi nhận tiền của bất kỳ ai, nên tìm hiểu kỹ và hỏi người có chuyên môn về luật và tài chính. Chương trình này không đưa lời khuyên về đầu tư hay vay mượn cho trường hợp cụ thể nào.
Nguyên tắc chung cho mọi nguồn tiền
Qua những câu chuyện đó, có vài nguyên tắc mà người làm phát minh hay nhắc lại. Thứ nhất, đừng vay những khoản mà nếu dự án thất bại, mình hay người thân không trả nổi. Phần lớn dự án đầu tay không thành công như mong đợi, và đó là chuyện bình thường.
Thứ hai, tiêu tiền để học, không phải để khoe. Một bản mẫu xấu mà trả lời được một câu hỏi quan trọng đáng giá hơn một bản mẫu đẹp để chụp ảnh.
Thứ ba, đặt trước một mốc dừng. Hết khoản này, hoặc tới thời điểm này mà chưa có dấu hiệu gì, mình sẽ dừng lại nhìn lại. Mốc dừng giúp mình không lún sâu vì tiếc những gì đã bỏ vào.
Tiền không làm ra phát minh. Nhưng thiếu tiền hay dùng tiền sai có thể giết chết một phát minh hay. Hãy coi tiền như nhiên liệu, đủ để đi tới trạm tiếp theo, và luôn biết trạm tiếp theo là đâu.
Câu hỏi thường gặp
Có nên nghỉ việc để làm phát minh không?
Nhiều người khuyên nên làm song song cho tới khi dự án có dấu hiệu rõ ràng như có khách trả tiền thật. Quyết định này tuỳ hoàn cảnh tài chính và gia đình của mỗi người.
Tiền khách đặt trước có ưu điểm gì?
Nó vừa là nguồn tiền vừa là bằng chứng có người cần sản phẩm. Đổi lại, người làm phải có trách nhiệm giao hàng đúng hẹn hoặc hoàn tiền nếu không làm được.
Vay tiền người thân làm dự án cần lưu ý gì?
Nói rõ là cho, vay hay góp phần, viết ra giấy cách trả, và chỉ nhận số tiền mà nếu mất người thân không lâm vào khó khăn.
Phát minh đầu tay có cần nhà đầu tư không?
Không nhất thiết. Nhiều sản phẩm sống tốt bằng tiền của người làm và khách hàng. Nhà đầu tư phù hợp khi cần tăng trưởng nhanh và chấp nhận chia quyền sở hữu.
Làm sao tránh mất quá nhiều tiền vào một dự án?
Đặt trước một khoản giới hạn và một mốc thời gian để dừng lại đánh giá, làm bản mẫu rẻ và dùng tiền để học những câu hỏi quan trọng nhất trước.
