Một phát minh cho căn bếp nên bắt đầu từ một thao tác mà người nấu lặp lại mỗi ngày và thấy mỏi tay, mỏi mắt, như bóc tỏi, chẻ rau muống, vắt chanh, nhặt xương cá. Dụng cụ tốt làm thật tốt đúng một việc, rửa dễ như rửa cái bát, cất gọn trong một cái bếp chật, và làm bằng vật liệu an toàn khi chạm vào thức ăn.
Chào bạn, đây là Nhà Phát Minh. Tập này mình kể chuyện một anh thiết kế sản phẩm trẻ ở Hà Nội, người từng làm đủ thứ đồ bếp đa năng hoành tráng, cho tới khi đứng xem mẹ mình nấu một bữa cơm trong căn bếp tập thể chưa tới năm mét vuông.
Đứng xem một bữa cơm từ đầu tới cuối
Anh thiết kế từng làm vài món đồ bếp đa năng, một dụng cụ vừa bào, vừa thái, vừa ép, vừa vắt. Trên bàn giới thiệu trông rất ấn tượng. Nhưng khi anh hỏi lại những người đã mua, phần lớn nói đã cất vào tủ, lâu lâu mới lôi ra.
Anh quyết định làm một việc chưa từng làm: về nhà, đứng cạnh mẹ suốt một buổi nấu cơm chiều, ghi lại từng thao tác. Bóc tỏi, băm tỏi, nhặt rau, rửa rau, chẻ rau muống, vắt chanh pha nước chấm, lọc xương cá cho cháu nhỏ.
Anh phát hiện ra điều mà người nấu nào cũng biết mà người làm sản phẩm hay quên: phần mệt nhất của nấu ăn Việt không nằm ở lúc đứng bếp, mà ở khâu sơ chế. Những thao tác nhỏ, lặp đi lặp lại, tốn thời gian, làm cay mắt và mỏi ngón tay.
Mỗi thao tác đó là một cơ hội cho một phát minh nhỏ.
Vì sao đồ đa năng hay bị bỏ xó
Một dụng cụ làm được mười việc nghe có vẻ tiết kiệm. Nhưng để làm được mười việc, nó phải có nhiều bộ phận, nhiều lưỡi thay, nhiều khớp nối. Mỗi lần dùng phải lắp đúng bộ phận, dùng xong phải tháo ra rửa từng cái.
Người nấu bận rộn sẽ chọn con dao quen thuộc thay vì mất công lắp ráp. Chiếc máy đa năng, sau vài lần dùng thử, vào tủ nằm.
Anh thiết kế rút ra nguyên tắc đầu tiên: một dụng cụ tốt làm thật tốt một việc, và phải nhanh hơn cách làm cũ ngay từ lần đầu dùng, kể cả thời gian lấy ra, rửa và cất đi. Nếu cộng hết mà không nhanh hơn dùng dao, người ta sẽ không dùng.
Nghe thì ngược với trực giác của người làm sản phẩm, vốn muốn thêm tính năng. Nhưng trong căn bếp, bớt là thêm.
Dễ rửa là một nửa của sản phẩm
Anh làm thử một dụng cụ bóc tỏi, bản mẫu đầu có nhiều rãnh nhỏ để bóc vỏ nhanh. Bóc thì nhanh thật, nhưng rửa thì khổ: vỏ tỏi và nước tỏi kẹt trong rãnh, phải dùng bàn chải cậy từng khe. Mẹ anh dùng hai lần rồi thôi.
Từ đó anh coi việc rửa là một nửa của thiết kế. Bề mặt trơn, không có khe hẹp, không có góc chết. Nếu có bộ phận tháo rời thì tháo ra chỉ bằng một động tác, không cần dụng cụ. Rửa được trong chậu cùng bát đĩa, hoặc cho vào máy rửa bát nếu nhà có.
Khe kẽ khó rửa không chỉ phiền, mà còn là chỗ vi khuẩn và nấm mốc trú ngụ trong môi trường nóng ẩm của bếp Việt. Một dụng cụ bẩn bên trong mà nhìn bên ngoài vẫn sạch là thứ đáng lo.
Bản sau của dụng cụ bóc tỏi đơn giản tới mức gần như chẳng có gì: một ống cao su mềm trơn, cho tép tỏi vào, lăn dưới lòng bàn tay, vỏ tự bong. Rửa bằng cách xả nước qua ống. Mẹ anh dùng tới giờ.
Cất ở đâu trong một căn bếp chật
Căn bếp tập thể của mẹ anh không có chỗ cho thêm một món đồ cồng kềnh. Ngăn kéo đã chật, mặt bếp chỉ đủ một cái thớt. Nhiều căn hộ nhỏ ở thành phố cũng vậy.
Anh bắt đầu thiết kế từ câu hỏi món này sẽ nằm ở đâu khi không dùng. Có thể treo lên thanh treo cạnh bếp không, có vừa ngăn kéo cùng đũa thìa không, có xếp lồng vào nhau được không.
Một dụng cụ chẻ rau muống tốt, chẳng hạn, nên nhỏ gọn cầm vừa tay, có nắp che lưỡi để cất chung với đồ khác mà không ai bị đứt tay khi thò tay vào ngăn kéo. Chi tiết nắp che nghe nhỏ nhưng quyết định món đồ có được giữ lại trong nhà có trẻ con hay không.
Món đồ nào không có chỗ cất sẽ bị cất vào chỗ xa nhất, và chỗ xa nhất là chỗ đồ bị quên.
Vật liệu chạm vào thức ăn
Khi làm bản mẫu, anh hay dùng máy in ba chiều để có ngay hình dáng cầm thử. Nhưng anh biết rõ bản in ba chiều thông thường không phù hợp để dùng lâu dài với thức ăn. Bề mặt in có những lớp nhỏ li ti, thức ăn và vi khuẩn dễ bám vào đó, và loại nhựa in không phải lúc nào cũng an toàn khi chạm thực phẩm.
Bản mẫu in ba chiều chỉ để thử hình dáng, cầm nắm, cách dùng. Sản phẩm thật phải dùng vật liệu được công nhận an toàn cho thực phẩm, như loại nhựa chịu nhiệt phù hợp, thép không gỉ, silicon dùng cho thực phẩm, và nên được kiểm định trước khi bán.
Anh cũng tránh những vật liệu không rõ nguồn gốc, nhựa tái chế không rõ trước đó chứa gì, màu nhuộm có thể bong ra khi gặp nước nóng hay giấm chanh.
Căn bếp là nơi người ta tin rằng mọi thứ đều sạch và an toàn. Người làm đồ bếp phải xứng đáng với niềm tin đó. Lần tới bạn nấu một bữa cơm, thử đếm xem mình lặp lại thao tác nào nhiều nhất, biết đâu đó là phát minh đầu tiên của bạn.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao nghĩ ra ý tưởng dụng cụ nhà bếp hữu ích?
Quan sát một buổi nấu ăn thật từ đầu tới cuối, ghi lại những thao tác lặp lại nhiều và gây mỏi. Những khâu sơ chế thường là nơi có nhiều cơ hội nhất.
Vì sao dụng cụ bếp đa năng ít được dùng?
Vì phải lắp ráp, tháo rửa nhiều bộ phận, tốn thời gian hơn dùng dao hay dụng cụ quen thuộc. Đồ làm tốt một việc và nhanh gọn thường được dùng lâu hơn.
Đồ in ba chiều có dùng cho thực phẩm được không?
Thường không nên dùng lâu dài, vì bề mặt in có kẽ nhỏ dễ bám bẩn và vật liệu in chưa chắc an toàn thực phẩm. Nên dùng bản in để thử hình dáng, sản phẩm thật dùng vật liệu phù hợp.
Vật liệu nào an toàn cho đồ dùng nhà bếp?
Thép không gỉ, silicon dùng cho thực phẩm và các loại nhựa được công nhận an toàn thực phẩm là lựa chọn phổ biến. Nên chọn sản phẩm có thông tin vật liệu rõ ràng và được kiểm định.
Thiết kế dụng cụ bếp cho căn hộ nhỏ cần lưu ý gì?
Nhỏ gọn, cất được trong ngăn kéo hoặc treo lên, có nắp che lưỡi sắc, dễ rửa và không chiếm mặt bếp. Nghĩ tới chỗ cất ngay từ khi bắt đầu thiết kế.
